Saltar al contenido
मुण्डकभाष्यम्

Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.1

Sánscrito en

आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम

महत्पदमत्रैतत्समर्पितम् ।

एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ

सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥

āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam atraitat samarpitam |

ejatprāṇan nimiṣac ca yad etaj jānatha sadasad vareṇyaṃ

paraṃ vijñānād yad variṣṭhaṃ prajānām || 2-2-1 ||

[Brahman,] que es lo Resplandeciente (āviḥ) y está bien presente [en todo], es conocido como «el que se mueve en la cueva [del corazón]» (guhācara); es el gran soporte (mahat-pada), en quien está fijado todo esto: lo que se mueve, lo que respira y lo que parpadea. Conoced eso, lo que es con-forma y sin-forma (sad-asat), lo más digno de ser buscado (vareṇya), lo que está más allá del conocimiento [ordinario] de las gentes, lo supremo (variṣṭha).

«— traducción del mūla fiel a Swami Dayānanda (cotejada con Sarojini Varadarajan / Paramārthānanda)»

Palabra por palabra

आविःāviḥ1/1अव्av/-स्s nlo resplandecienteसन्निहितम्sannihitam1/1क्तktabien presenteगुहाचरम्guhācaram1/1-अa nTP (upapada)que mora en la cuevaनामnāmapor nombre, conocido comoमहत्पदम्mahatpadam1/1-अa nKDel gran soporteअत्रatraaquí, en estoएतत्etat1/1pron nesto (todo)समर्पितम्samarpitam1/1क्तktaestá fijado, asentadoएजत्ejat1/1शतृśatṛlo que se mueveप्राणत्prāṇat1/1शतृśatṛlo que respiraनिमिषत्nimiṣat1/1शतृśatṛlo que parpadeaचcayयत्yat1/1rel nlo queजानथjānathaII/3√ज्ञाjñā (9P)·लोट्loṭconocedसत्sat1/1शतृśatṛcon-forma (lo existente)असत्asat1/1शतृśatṛTP (nañ)sin-forma (lo no manifiesto)वरेण्यम्vareṇyam1/1-अa nएण्यर्eṇyarlo más digno de ser buscadoपरम्param1/1-अa nlo que está más alláविज्ञानात्vijñānāt5/1-अa ndel conocimiento [ordinario]यत्yat1/1rel nlo queवरिष्ठम्variṣṭham1/1-अa nइष्ठन्iṣṭhanlo supremo (superl.)प्रजानाम्prajānām6/3-आā fde las gentes

Anvaya (el verso en orden de prosa)

नाम तत् महत् पदम् आविः सन्निहितं गुहाचरम्nāma tat mahat padam āviḥ sannihitaṃ guhācaram (भवतिbhavati) । एजत् प्राणत् निमिषत् च| ejat prāṇat nimiṣat ca (भवतिbhavati) यत् एतत् अत्र समर्पितम् । सदसत् वरेण्यं वरिष्ठं प्रजानाम् विज्ञानात् परम्yat etat atra samarpitam | sadasat vareṇyaṃ variṣṭhaṃ prajānām vijñānāt param (भवतिbhavati) एतत् जानथ ॥etat jānatha ||

En verdad, ese gran soporte es lo Resplandeciente, bien presente, que mora en la cueva [del corazón]. Lo que se mueve, lo que respira y lo que parpadea está fijado aquí [en Él]. Conoced eso, lo con-forma y sin-forma, lo más digno de ser buscado, lo supremo, lo que está más allá del conocimiento de las gentes.

Bhāṣya de Śaṅkara

Lee el comentario de Śaṅkara

Déjanos tu correo y se abre toda la Biblioteca Vedanta: el bhāṣya íntegro de cada verso, el análisis gramatical completo y los PDF de cada texto. Solo una vez.

Te escribiremos sobre Vedanta. Puedes darte de baja cuando quieras.

Segmento 1 — avataraṇikā: ¿cómo se conoce lo sin-forma?

अरूपं सदक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयम्arūpaṃ sadakṣaraṃ kena prakāreṇa vijñeyam ? इत्युच्यतेityucyate —

Si se pregunta de qué modo (kena prakāreṇa) puede conocerse a Brahman, que es sin-forma (arūpa) y existencia pura (sat akṣara) y, por ello, no disponible como objeto de percepción, [la respuesta] es la que aquí se enuncia:

Análisis palabra por palabra
अरूपम्arūpam2/1-अa nTP (nañ)sin formaसत्sat2/1शतृśatṛexistente, lo realअक्षरम्akṣaram2/1-अa nlo imperecederoकेनkena3/1pronpor cuálप्रकारेणprakāreṇa3/1-अa mmodo, maneraविज्ञेयम्vijñeyam1/1ण्यत्ṇyatha de conocerseइतिitiasí [se pregunta]उच्यतेucyateIII/1√वच्vac (2P)·लट्laṭ·karm.se dice, se responde

Segmento 2 — glosa de आविःāviḥ y सन्निहितम्sannihitam

आविःāviḥ प्रकाशंprakāśaṃ सन्निहितंsannihitaṃ वागाद्युपाधिभिःvāgādyupādhibhiḥ “ज्वलति भ्राजतिjvalati bhrājati” इति श्रुत्यन्तरात् शब्दादीन् उपलभमानवद् अवभासते । दर्शनiti śrutyantarāt śabdādīn upalabhamānavad avabhāsate | darśana-श्रवणśravaṇa-मननmanana-विज्ञानाद्युपाधिvijñānādyupādhi-धर्मैः आविर्भूतं सद् लक्ष्यते हृदि सर्वdharmaiḥ āvirbhūtaṃ sad lakṣyate hṛdi sarva-प्राणिनाम् ।prāṇinām |

Āviḥ es lo resplandeciente (prakāśa), y está bien presente (sannihita) mediante los condicionantes (upādhi) como la palabra, etc.: «brilla por sí mismo (jvalati) e ilumina otras cosas (bhrājati)», dice otra śruti; por eso es sannihita. Brahman resplandece como quien percibe los sonidos y demás. Manifestándose (āvirbhūta) por las propiedades de los condicionantes —ver, oír, pensar, conocer, etc.—, ese [Brahman] se hace patente (lakṣyate) en el corazón (hṛdi) de todos los seres vivos. (Sarojini observa que la śruti «jvalati bhrājati» citada por Śaṅkara hoy no se localiza, por lo que debió de perderse después de su época.)

Análisis palabra por palabra
आविःāviḥlo resplandecienteप्रकाशम्prakāśam1/1-अa nluz, resplandor (glosa)सन्निहितम्sannihitam1/1क्तktabien presenteवागाद्युपाधिभिःvāgādyupādhibhiḥ3/3-इi mBV+TPpor los condicionantes (palabra, etc.)ज्वलतिjvalatiIII/1√ज्वल्jval (1P)·लट्laṭbrilla por síभ्राजतिbhrājatiIII/1√भ्राज्bhrāj (1P)·लट्laṭilumina (lo demás)इतिitiasí [dice]श्रुत्यन्तरात्śrutyantarāt5/1-अa nTPpor otra śrutiशब्दादीन्śabdādīn2/3-अa mBVlos sonidos y demásउपलभमानवद्upalabhamānavadcomo quien percibeअवभासतेavabhāsateIII/1अवava+√भास्bhās (1Ā)·लट्laṭresplandece, se manifiestaदर्शनdarśana-श्रवणśravaṇa-मननmanana-विज्ञानाद्युपाधिvijñānādyupādhi-धर्मैःdharmaiḥ3/3-अa mDV+BV+TPpor las propiedades de los upādhi (ver, oír, pensar, conocer…)आविर्भूतम्āvirbhūtam1/1क्तktamanifestadoसद्sad1/1शतृśatṛeso [Brahman]लक्ष्यतेlakṣyateIII/1√लक्ष्lakṣ (10U)·लट्laṭ·karm.se hace patenteहृदिhṛdi7/1-द्d nen el corazónसर्वsarva-प्राणिनाम्prāṇinām6/3-न्n mKDde todos los seres vivos

Segmento 3 — glosa de गुहाचरम्guhācaram

यद् एतद् आविर्ब्रह्मyad etad āvirbrahma सन्निहितंsannihitaṃ सम्यक् स्थितं हृदि तद्samyak sthitaṃ hṛdi tad गुहाचरंguhācaraṃ नामnāma गुहायां चरतीति दर्शनguhāyāṃ caratīti darśana-श्रवणादिśravaṇādi-प्रकारैः गुहाचरम् इति प्रख्यातम् ।prakāraiḥ guhācaram iti prakhyātam |

Ese Brahman manifiesto que está bien presente (sannihita = bien asentado, samyak sthita) en el corazón es el que mora en la cueva (guhācara); «por nombre» (nāma): porque «se mueve en la cueva» (guhāyāṃ carati) por las distintas vías —ver, oír, etc.—, es célebremente llamado guhācara.

Análisis palabra por palabra
यद्yad1/1rel nlo queएतद्etad1/1pron nesteआविर्ब्रह्मāvirbrahma1/1-न्n nKDBrahman manifiestoसन्निहितम्sannihitam1/1क्तktabien presenteसम्यक्samyakbien, plenamenteस्थितम्sthitam1/1क्तktaasentado (glosa)हृदिhṛdi7/1-द्d nen el corazónतद्tad1/1pron nesoगुहाचरम्guhācaram1/1-अa nTP (upapada)el morador de la cuevaनामnāmapor nombreगुहायाम्guhāyām7/1-आā fen la cuevaचरतिcaratiIII/1√चर्car (1P)·लट्laṭse mueve, andaइतिitipor esoदर्शनdarśana-श्रवणादिśravaṇādi-प्रकारैःprakāraiḥ3/3-अa mDV+BV+TPpor las vías de ver, oír, etc.गुहाचरम्guhācaram1/1-अa nTP (upapada)«guhācara»इतिitiasíप्रख्यातम्prakhyātam1/1क्तktaes célebremente llamado

Segmento 4 — glosa de महत्पदम्mahatpadam

महत्mahat सर्वsarva-महत्त्वात् ।mahattvāt | पदंpadaṃ पद्यते सर्वेणेति सर्वpadyate sarveṇeti sarva-पदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महत्पदम्padārthāspadatvāt | kathaṃ tanmahatpadam ? इत्युच्यतेityucyate — यतःyataḥ अत्रatra अस्मिन् ब्रह्मणिasmin brahmaṇi एतत्etat सर्वंsarvaṃ समर्पितंsamarpitaṃ प्रवेशितंpraveśitaṃ, रथratha-नाभौ इव अराः ।nābhau iva arāḥ |

Esta consciencia es el principio infinito de existencia (mahat), por ser el principio mismo de existencia de todo (de todo el brahmāṇḍa, incluido uno mismo); por eso es mayor que todo (sarva-mahattvāt). Se le llama soporte (pada) porque no está localizado en ningún lugar particular, sino que es el sustrato (adhiṣṭhāna), el asiento (āspada) de todos los objetos de la creación (sarva-padārtha). Si se pregunta por qué se dice que [el ātmā, Brahman] es el soporte infinito (mahat-pada) de toda la creación, la respuesta es: porque en esto, en este Brahman, todo esto está fijado e introducido (samarpita = praveśita) —pues todo, no solo surge de Él, sino que en el pralaya se reabsorbe en Él—, igual que en la rueda de un carro de madera los radios, sostenidos por el cubo, parecen salir de él y volver a entrar en él (ratha-nābhau iva arāḥ).

Análisis palabra por palabra
महत्mahat1/1-त्t ngrandeसर्वsarva-महत्त्वात्mahattvāt5/1-अa nTPpor ser mayor que todoपदम्padam1/1-अa nsoporte, moradaपद्यतेpadyateIII/1√पद्pad (4Ā)·लट्laṭ·karm.es alcanzado/asidoसर्वेणsarveṇa3/1pron npor todoइतिitiasí (etimología)सर्वsarva-पदार्थास्पदत्वात्padārthāspadatvāt5/1-अa nTPpor ser asiento de todos los objetosकथम्katham¿cómo?तत्tat1/1pron neseमहत्पदम्mahatpadam1/1-अa nKDgran soporteइति उच्यतेiti ucyatese respondeयतःyataḥporqueअत्रatraaquíअस्मिन् ब्रह्मणिasmin brahmaṇi7/1-न्n nen este Brahmanएतत्etat1/1pron nestoसर्वम्sarvam1/1-अa ntodoसमर्पितम्samarpitam1/1क्तktafijadoप्रवेशितम्praveśitam1/1क्तktaintroducido (glosa)रथratha-नाभौnābhau7/1-इi fTPen el cubo de la ruedaइवivacomoअराःarāḥ1/3-अa mlos radios

Segmento 5 — glosa de एजत्ejat · प्राणत्prāṇat · निमिषत्nimiṣat

एजत्ejat चलत्पक्ष्यादि ।calatpakṣyādi | प्राणत्prāṇat प्राणितीति प्राणापानादिमन्मनुष्यprāṇitīti prāṇāpānādimanmanuṣya-पश्वादि ।paśvādi | निमिषत्nimiṣat चca यत् निमेषादिyat nimeṣādi-क्रियावत् । यत् च अनिमिषत् चkriyāvat | yat ca animiṣat ca-शब्दात् । समस्तम् एतद् अत्रैव ब्रह्मणिśabdāt | samastam etad atraiva brahmaṇi समर्पितम्samarpitam ।|

(Al decir que Brahman sostiene toda la creación, la palabra «toda la creación» indica:) lo que se mueve (ejat = calati), como las aves, etc. (pakṣy-ādi); lo que respira (prāṇat = prāṇiti iti), lo dotado de prāṇa, apāna, etc., que realiza las funciones respiratorias de inhalar y exhalar —hombres, animales, etc. (manuṣya-paśv-ādi)—; lo que cierra y abre los párpados (nimiṣat), y también lo que no los cierra ni abre (animiṣat), y todo lo demás indicado por la palabra «etc.» (ca): todo esto es igualmente referido (samarpita) a ese Brahman (que es Yo mismo, el principio consciente, cetana-tattva). (Sarojini precisa: la palabra animiṣat no aparece en el mantra; la upaniṣad usa «ca» tras «nimiṣat», que Śaṅkara toma como indicación indirecta para incluir también animiṣat y, bajo «toda la creación», a los demás seres apropiados —incluidos los devas— y a las cosas, aun inanimadas, no mencionadas en particular pero que tampoco abren ni cierran los ojos.)

Análisis palabra por palabra
एजत्ejat1/1शतृśatṛlo que se mueveचलत्पक्ष्यादिcalatpakṣyādi1/1-इi nKD+BVlas aves que se desplazan, etc. (glosa)प्राणत्prāṇat1/1शतृśatṛlo que respiraप्राणितिprāṇitiIII/1प्रpra+√अन्an (2P)·लट्laṭrespiraइतिitipor esoप्राणापानादिमन्मनुष्यprāṇāpānādimanmanuṣya-पश्वादिpaśvādi1/1-इi nDV+BVhombres, animales, etc., con prāṇa-apāna (glosa)निमिषत्nimiṣat1/1शतृśatṛlo que parpadeaचcayयत्yat1/1rel nlo queनिमेषादिnimeṣādi-क्रियावत्kriyāvat1/1-त्t nमतुप्matupBVdotado de acciones como parpadear (glosa)यत्yat1/1rel nlo queचcayअनिमिषत्animiṣat1/1शतृśatṛTP (nañ)lo que no parpadeaचca-शब्दात्śabdāt5/1-अa mTPpor la palabra «ca»समस्तम्samastam1/1क्तktatodoएतद्etad1/1pron nestoअत्रैवatraivaen este mismoब्रह्मणिbrahmaṇi7/1-न्n nen Brahmanसमर्पितम्samarpitam1/1क्तktaestá fijado

Segmento 6 — glosa de एतत् जानथetat jānatha

एतद्etad यद् आस्पदं सर्वंyad āspadaṃ sarvaṃ जानथjānatha हे शिष्याः अवगच्छथ तद् आत्मhe śiṣyāḥ avagacchatha tad ātma-भूतं भवताम् ।bhūtaṃ bhavatām |

Oh discípulos, conoced (jānatha = comprended, avagacchatha) que ese esto (etat = Brahman) es el fundamento o soporte (āspada) de todo, y entended [además] que es el ātmā mismo (ātma-bhūta) de todos vosotros.

Análisis palabra por palabra
एतद्etad1/1pron nesto (Brahman)यद्yad1/1rel nque esआस्पदम्āspadam1/1-अa nel soporte, el fundamentoसर्वम्sarvam2/1-अa n[de] todoजानथjānathaII/3√ज्ञाjñā (9P)·लोट्loṭconocedहेhe¡oh!शिष्याःśiṣyāḥS/3-अa mdiscípulosअवगच्छथavagacchathaII/3अवava+√गम्gam (1P)·लोट्loṭentended (glosa)तद्tad1/1pron nesoआत्मātma-भूतम्bhūtam1/1क्तktaKDque es el ātmā mismoभवताम्bhavatām6/3-त्t mde vosotros

Segmento 7 — glosa de सदसत्sadasat

सदसत्sadasat स्वरूपम्svarūpam, सदसतोः मूर्तामूर्तयोः स्थूलsadasatoḥ mūrtāmūrtayoḥ sthūla-सूक्ष्मयोः तद्व्यतिरेकेण अभावात् ।sūkṣmayoḥ tadvyatirekeṇa abhāvāt |

[Brahman tiene por] naturaleza lo con-forma y lo sin-forma (sad-asat): [aparece] tanto como sat (el ātmā, la consciencia) cuanto como asat (el universo, incluido tu cuerpo hecho de los cinco elementos); es decir, lo con-forma y lo sin-forma (mūrta-amūrta), lo denso y lo sutil (sthūla-sūkṣma), porque fuera de Brahman (tad-vyatirekeṇa) nada existe (abhāvāt).

Análisis palabra por palabra
सदसत्sadasat1/1-त्t nDVlo con-forma y sin-formaस्वरूपम्svarūpam1/1-अa nKD[su] naturalezaसदसतोःsadasatoḥ6/2-त्t nDVde lo existente y lo no-existenteमूर्तामूर्तयोःmūrtāmūrtayoḥ6/2-अa nDVde lo con-forma y lo sin-formaस्थूलsthūla-सूक्ष्मयोःsūkṣmayoḥ6/2-अa nDVde lo denso y lo sutilतद्व्यतिरेकेणtadvyatirekeṇa3/1-अa mTPaparte de eso (de Brahman)अभावात्abhāvāt5/1-अa mTP (nañ)por la inexistencia

Segmento 8 — glosa de वरेण्यम्vareṇyam

वरेण्यंvareṇyaṃ वरणीयम् । तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात् प्रार्थनीयम् ।varaṇīyam | tadeva hi sarvasya nityatvāt prārthanīyam |

Vareṇyam: lo que ha de ser elegido (varaṇīya). Pues solo eso, por ser lo único permanente entre todo (nityatvāt), es lo digno de ser anhelado y buscado como meta (prārthanīya) por todos.

Análisis palabra por palabra
वरेण्यम्vareṇyam1/1-अa nएण्यर्eṇyarlo más digno de ser buscadoवरणीयम्varaṇīyam1/1-अa nअनीयर्anīyarlo que ha de elegirse (glosa)तद्tad1/1pron nesoएवevasolo, precisamenteहिhipuesसर्वस्यsarvasya6/1pron nde todoनित्यत्वात्nityatvāt5/1-अa nत्वtvapor ser lo permanenteप्रार्थनीयम्prārthanīyam1/1-अa nअनीयर्anīyarlo digno de ser anhelado

Segmento 9 — glosa de परं विज्ञानात्paraṃ vijñānāt

परंparaṃ व्यतिरिक्तंvyatiriktaṃ विज्ञानात्vijñānāt प्रजानाम्prajānām इति व्यवहितेन सम्बन्धः । यल्लौकिकiti vyavahitena sambandhaḥ | yallaukika-विज्ञानागोचरम् इत्यर्थः ।vijñānāgocaram ityarthaḥ |

Más allá (param): distinto, separado (vyatirikta). La construcción es a distancia (vyavahitena sambandhaḥ): «param» se conecta con «vijñānāt prajānām» —más allá del conocimiento (vijñāna) de las gentes (prajā)—. El sentido es: aquello que no es accesible al conocimiento mundano y ordinario (laukika-vijñāna-agocara).

Análisis palabra por palabra
परम्param1/1-अa nmás allá, distintoव्यतिरिक्तम्vyatiriktam1/1क्तktaseparado (glosa)विज्ञानात्vijñānāt5/1-अa ndel conocimientoप्रजानाम्prajānām6/3-आā fde las gentesइतिitiasíव्यवहितेनvyavahitena3/1क्तktaa distancia, mediatoसम्बन्धःsambandhaḥ1/1-अa mla conexión (sintáctica)यत्yat1/1rel naquello queलौकिकlaukika-विज्ञानागोचरम्vijñānāgocaram1/1-अa nKD+TPinaccesible al conocimiento mundanoइत्यर्थःityarthaḥtal es el sentido

Segmento 10 — glosa de वरिष्ठम्variṣṭham

यद्yad वरिष्ठंvariṣṭhaṃ वरतमं सर्वvaratamaṃ sarva-पदार्थेषु वरेषु तद्ध्येकं ब्रह्म अतिशयेन वरंpadārtheṣu vareṣu taddhyekaṃ brahma atiśayena varaṃ, सर्वsarva-दोषdoṣa-रहितत्वात् ॥ १ ॥rahitatvāt || 1 ||

Aquel Brahman, uno y único (ekam), que es lo supremo (variṣṭha = lo más excelente, varatama): superando a todo, es lo eminente (atiśayena vara), lo más deseable entre todas las cosas valiosas (sarva-padārtheṣu vareṣu), porque está libre de todo defecto (sarva-doṣa-rahitatva). [Conoced, pues, ese Brahman, y sed libres.]

Análisis palabra por palabra
यद्yad1/1rel naquel queवरिष्ठम्variṣṭham1/1-अa nइष्ठन्iṣṭhanlo supremoवरतमम्varatamam1/1-अa nतमप्tamaplo más excelente (glosa)सर्वsarva-पदार्थेषुpadārtheṣu7/3-अa mKDentre todas las cosasवरेषुvareṣu7/3-अa mentre las valiosasतद्tad1/1pron neseहिhipuesएकम्ekam1/1-अa nuno y únicoब्रह्मbrahma1/1-न्n nBrahmanअतिशयेनatiśayena3/1-अa men grado eminenteवरम्varam1/1-अa nlo eminente, lo deseableसर्वsarva-दोषdoṣa-रहितत्वात्rahitatvāt5/1-अa nKD+TPpor estar libre de todo defecto

॥ इति द्वितीयमुण्डके द्वितीयखण्डे प्रथमो मन्त्रः ॥|| iti dvitīyamuṇḍake dvitīyakhaṇḍe prathamo mantraḥ ||
Así, el primer mantra del segundo khaṇḍa del segundo Muṇḍaka.

अध्ययनम्

Estos textos se estudian con un maestro

Las upaniṣads se leen con el comentario de Śaṅkara, dentro del recorrido de la escuela.