Saltar al contenido
मुण्डकभाष्यम्

Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.1

आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम

महत्पदमत्रैतत्समर्पितम् ।

एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ

सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥

āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam atraitat samarpitam |

ejatprāṇan nimiṣac ca yad etaj jānatha sadasad vareṇyaṃ

paraṃ vijñānād yad variṣṭhaṃ prajānām || 2-2-1 ||

[Brahman,] que es lo Resplandeciente (āviḥ) y está bien presente [en todo], es conocido como «el que se mueve en la cueva [del corazón]» (guhācara); es el gran soporte (mahat-pada), en quien está fijado todo esto: lo que se mueve, lo que respira y lo que parpadea. Conoced eso, lo que es con-forma y sin-forma (sad-asat), lo más digno de ser buscado (vareṇya), lo que está más allá del conocimiento [ordinario] de las gentes, lo supremo (variṣṭha).

«— traducción del mūla fiel a Swami Dayānanda (cotejada con Sarojini Varadarajan / Paramārthānanda)»

Palabra por palabra

आविः1/1अव्/-स् nlo resplandecienteसन्निहितम्1/1क्तbien presenteगुहाचरम्1/1-अ nTP (upapada)que mora en la cuevaनामpor nombre, conocido comoमहत्पदम्1/1-अ nKDel gran soporteअत्रaquí, en estoएतत्1/1pron nesto (todo)समर्पितम्1/1क्तestá fijado, asentadoएजत्1/1शतृlo que se mueveप्राणत्1/1शतृlo que respiraनिमिषत्1/1शतृlo que parpadeaचyयत्1/1rel nlo queजानथII/3√ज्ञा (9P)·लोट्conocedसत्1/1शतृcon-forma (lo existente)असत्1/1शतृTP (nañ)sin-forma (lo no manifiesto)वरेण्यम्1/1-अ nएण्यर्lo más digno de ser buscadoपरम्1/1-अ nlo que está más alláविज्ञानात्5/1-अ ndel conocimiento [ordinario]यत्1/1rel nlo queवरिष्ठम्1/1-अ nइष्ठन्lo supremo (superl.)प्रजानाम्6/3-आ fde las gentes

Anvaya (el verso en orden de prosa)

नाम तत् महत् पदम् आविः सन्निहितं गुहाचरम् (भवति) । एजत् प्राणत् निमिषत् च (भवति) यत् एतत् अत्र समर्पितम् । सदसत् वरेण्यं वरिष्ठं प्रजानाम् विज्ञानात् परम् (भवति) एतत् जानथ ॥

En verdad, ese gran soporte es lo Resplandeciente, bien presente, que mora en la cueva [del corazón]. Lo que se mueve, lo que respira y lo que parpadea está fijado aquí [en Él]. Conoced eso, lo con-forma y sin-forma, lo más digno de ser buscado, lo supremo, lo que está más allá del conocimiento de las gentes.

Bhāṣya de Śaṅkara

Lee el comentario de Śaṅkara

Déjanos tu correo y se abre toda la Biblioteca Vedanta: el bhāṣya íntegro de cada verso, el análisis gramatical completo y los PDF de cada texto. Solo una vez.

Te escribiremos sobre Vedanta. Puedes darte de baja cuando quieras.

Segmento 1 — avataraṇikā: ¿cómo se conoce lo sin-forma?

अरूपं सदक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयम् ? इत्युच्यते —

Si se pregunta de qué modo (kena prakāreṇa) puede conocerse a Brahman, que es sin-forma (arūpa) y existencia pura (sat akṣara) y, por ello, no disponible como objeto de percepción, [la respuesta] es la que aquí se enuncia:

Análisis palabra por palabra
अरूपम्2/1-अ nTP (nañ)sin formaसत्2/1शतृexistente, lo realअक्षरम्2/1-अ nlo imperecederoकेन3/1pronpor cuálप्रकारेण3/1-अ mmodo, maneraविज्ञेयम्1/1ण्यत्ha de conocerseइतिasí [se pregunta]उच्यतेIII/1√वच् (2P)·लट्·karm.se dice, se responde

Segmento 2 — glosa de आविः y सन्निहितम्

आविः प्रकाशं सन्निहितं वागाद्युपाधिभिः “ज्वलति भ्राजति” इति श्रुत्यन्तरात् शब्दादीन् उपलभमानवद् अवभासते । दर्शन-श्रवण-मनन-विज्ञानाद्युपाधि-धर्मैः आविर्भूतं सद् लक्ष्यते हृदि सर्व-प्राणिनाम् ।

Āviḥ es lo resplandeciente (prakāśa), y está bien presente (sannihita) mediante los condicionantes (upādhi) como la palabra, etc.: «brilla por sí mismo (jvalati) e ilumina otras cosas (bhrājati)», dice otra śruti; por eso es sannihita. Brahman resplandece como quien percibe los sonidos y demás. Manifestándose (āvirbhūta) por las propiedades de los condicionantes —ver, oír, pensar, conocer, etc.—, ese [Brahman] se hace patente (lakṣyate) en el corazón (hṛdi) de todos los seres vivos. (Sarojini observa que la śruti «jvalati bhrājati» citada por Śaṅkara hoy no se localiza, por lo que debió de perderse después de su época.)

Análisis palabra por palabra
आविःlo resplandecienteप्रकाशम्1/1-अ nluz, resplandor (glosa)सन्निहितम्1/1क्तbien presenteवागाद्युपाधिभिः3/3-इ mBV+TPpor los condicionantes (palabra, etc.)ज्वलतिIII/1√ज्वल् (1P)·लट्brilla por síभ्राजतिIII/1√भ्राज् (1P)·लट्ilumina (lo demás)इतिasí [dice]श्रुत्यन्तरात्5/1-अ nTPpor otra śrutiशब्दादीन्2/3-अ mBVlos sonidos y demásउपलभमानवद्como quien percibeअवभासतेIII/1अव+√भास् (1Ā)·लट्resplandece, se manifiestaदर्शन-श्रवण-मनन-विज्ञानाद्युपाधि-धर्मैः3/3-अ mDV+BV+TPpor las propiedades de los upādhi (ver, oír, pensar, conocer…)आविर्भूतम्1/1क्तmanifestadoसद्1/1शतृeso [Brahman]लक्ष्यतेIII/1√लक्ष् (10U)·लट्·karm.se hace patenteहृदि7/1-द् nen el corazónसर्व-प्राणिनाम्6/3-न् mKDde todos los seres vivos

Segmento 3 — glosa de गुहाचरम्

यद् एतद् आविर्ब्रह्म सन्निहितं सम्यक् स्थितं हृदि तद् गुहाचरं नाम गुहायां चरतीति दर्शन-श्रवणादि-प्रकारैः गुहाचरम् इति प्रख्यातम् ।

Ese Brahman manifiesto que está bien presente (sannihita = bien asentado, samyak sthita) en el corazón es el que mora en la cueva (guhācara); «por nombre» (nāma): porque «se mueve en la cueva» (guhāyāṃ carati) por las distintas vías —ver, oír, etc.—, es célebremente llamado guhācara.

Análisis palabra por palabra
यद्1/1rel nlo queएतद्1/1pron nesteआविर्ब्रह्म1/1-न् nKDBrahman manifiestoसन्निहितम्1/1क्तbien presenteसम्यक्bien, plenamenteस्थितम्1/1क्तasentado (glosa)हृदि7/1-द् nen el corazónतद्1/1pron nesoगुहाचरम्1/1-अ nTP (upapada)el morador de la cuevaनामpor nombreगुहायाम्7/1-आ fen la cuevaचरतिIII/1√चर् (1P)·लट्se mueve, andaइतिpor esoदर्शन-श्रवणादि-प्रकारैः3/3-अ mDV+BV+TPpor las vías de ver, oír, etc.गुहाचरम्1/1-अ nTP (upapada)«guhācara»इतिasíप्रख्यातम्1/1क्तes célebremente llamado

Segmento 4 — glosa de महत्पदम्

महत् सर्व-महत्त्वात् । पदं पद्यते सर्वेणेति सर्व-पदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महत्पदम् ? इत्युच्यते — यतः अत्र अस्मिन् ब्रह्मणि एतत् सर्वं समर्पितं प्रवेशितं, रथ-नाभौ इव अराः ।

Esta consciencia es el principio infinito de existencia (mahat), por ser el principio mismo de existencia de todo (de todo el brahmāṇḍa, incluido uno mismo); por eso es mayor que todo (sarva-mahattvāt). Se le llama soporte (pada) porque no está localizado en ningún lugar particular, sino que es el sustrato (adhiṣṭhāna), el asiento (āspada) de todos los objetos de la creación (sarva-padārtha). Si se pregunta por qué se dice que [el ātmā, Brahman] es el soporte infinito (mahat-pada) de toda la creación, la respuesta es: porque en esto, en este Brahman, todo esto está fijado e introducido (samarpita = praveśita) —pues todo, no solo surge de Él, sino que en el pralaya se reabsorbe en Él—, igual que en la rueda de un carro de madera los radios, sostenidos por el cubo, parecen salir de él y volver a entrar en él (ratha-nābhau iva arāḥ).

Análisis palabra por palabra
महत्1/1-त् ngrandeसर्व-महत्त्वात्5/1-अ nTPpor ser mayor que todoपदम्1/1-अ nsoporte, moradaपद्यतेIII/1√पद् (4Ā)·लट्·karm.es alcanzado/asidoसर्वेण3/1pron npor todoइतिasí (etimología)सर्व-पदार्थास्पदत्वात्5/1-अ nTPpor ser asiento de todos los objetosकथम्¿cómo?तत्1/1pron neseमहत्पदम्1/1-अ nKDgran soporteइति उच्यतेse respondeयतःporqueअत्रaquíअस्मिन् ब्रह्मणि7/1-न् nen este Brahmanएतत्1/1pron nestoसर्वम्1/1-अ ntodoसमर्पितम्1/1क्तfijadoप्रवेशितम्1/1क्तintroducido (glosa)रथ-नाभौ7/1-इ fTPen el cubo de la ruedaइवcomoअराः1/3-अ mlos radios

Segmento 5 — glosa de एजत् · प्राणत् · निमिषत्

एजत् चलत्पक्ष्यादि । प्राणत् प्राणितीति प्राणापानादिमन्मनुष्य-पश्वादि । निमिषत् च यत् निमेषादि-क्रियावत् । यत् च अनिमिषत् च-शब्दात् । समस्तम् एतद् अत्रैव ब्रह्मणि समर्पितम् ।

(Al decir que Brahman sostiene toda la creación, la palabra «toda la creación» indica:) lo que se mueve (ejat = calati), como las aves, etc. (pakṣy-ādi); lo que respira (prāṇat = prāṇiti iti), lo dotado de prāṇa, apāna, etc., que realiza las funciones respiratorias de inhalar y exhalar —hombres, animales, etc. (manuṣya-paśv-ādi)—; lo que cierra y abre los párpados (nimiṣat), y también lo que no los cierra ni abre (animiṣat), y todo lo demás indicado por la palabra «etc.» (ca): todo esto es igualmente referido (samarpita) a ese Brahman (que es Yo mismo, el principio consciente, cetana-tattva). (Sarojini precisa: la palabra animiṣat no aparece en el mantra; la upaniṣad usa «ca» tras «nimiṣat», que Śaṅkara toma como indicación indirecta para incluir también animiṣat y, bajo «toda la creación», a los demás seres apropiados —incluidos los devas— y a las cosas, aun inanimadas, no mencionadas en particular pero que tampoco abren ni cierran los ojos.)

Análisis palabra por palabra
एजत्1/1शतृlo que se mueveचलत्पक्ष्यादि1/1-इ nKD+BVlas aves que se desplazan, etc. (glosa)प्राणत्1/1शतृlo que respiraप्राणितिIII/1प्र+√अन् (2P)·लट्respiraइतिpor esoप्राणापानादिमन्मनुष्य-पश्वादि1/1-इ nDV+BVhombres, animales, etc., con prāṇa-apāna (glosa)निमिषत्1/1शतृlo que parpadeaचyयत्1/1rel nlo queनिमेषादि-क्रियावत्1/1-त् nमतुप्BVdotado de acciones como parpadear (glosa)यत्1/1rel nlo queचyअनिमिषत्1/1शतृTP (nañ)lo que no parpadeaच-शब्दात्5/1-अ mTPpor la palabra «ca»समस्तम्1/1क्तtodoएतद्1/1pron nestoअत्रैवen este mismoब्रह्मणि7/1-न् nen Brahmanसमर्पितम्1/1क्तestá fijado

Segmento 6 — glosa de एतत् जानथ

एतद् यद् आस्पदं सर्वं जानथ हे शिष्याः अवगच्छथ तद् आत्म-भूतं भवताम् ।

Oh discípulos, conoced (jānatha = comprended, avagacchatha) que ese esto (etat = Brahman) es el fundamento o soporte (āspada) de todo, y entended [además] que es el ātmā mismo (ātma-bhūta) de todos vosotros.

Análisis palabra por palabra
एतद्1/1pron nesto (Brahman)यद्1/1rel nque esआस्पदम्1/1-अ nel soporte, el fundamentoसर्वम्2/1-अ n[de] todoजानथII/3√ज्ञा (9P)·लोट्conocedहे¡oh!शिष्याःS/3-अ mdiscípulosअवगच्छथII/3अव+√गम् (1P)·लोट्entended (glosa)तद्1/1pron nesoआत्म-भूतम्1/1क्तKDque es el ātmā mismoभवताम्6/3-त् mde vosotros

Segmento 7 — glosa de सदसत्

सदसत् स्वरूपम्, सदसतोः मूर्तामूर्तयोः स्थूल-सूक्ष्मयोः तद्व्यतिरेकेण अभावात् ।

[Brahman tiene por] naturaleza lo con-forma y lo sin-forma (sad-asat): [aparece] tanto como sat (el ātmā, la consciencia) cuanto como asat (el universo, incluido tu cuerpo hecho de los cinco elementos); es decir, lo con-forma y lo sin-forma (mūrta-amūrta), lo denso y lo sutil (sthūla-sūkṣma), porque fuera de Brahman (tad-vyatirekeṇa) nada existe (abhāvāt).

Análisis palabra por palabra
सदसत्1/1-त् nDVlo con-forma y sin-formaस्वरूपम्1/1-अ nKD[su] naturalezaसदसतोः6/2-त् nDVde lo existente y lo no-existenteमूर्तामूर्तयोः6/2-अ nDVde lo con-forma y lo sin-formaस्थूल-सूक्ष्मयोः6/2-अ nDVde lo denso y lo sutilतद्व्यतिरेकेण3/1-अ mTPaparte de eso (de Brahman)अभावात्5/1-अ mTP (nañ)por la inexistencia

Segmento 8 — glosa de वरेण्यम्

वरेण्यं वरणीयम् । तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात् प्रार्थनीयम् ।

Vareṇyam: lo que ha de ser elegido (varaṇīya). Pues solo eso, por ser lo único permanente entre todo (nityatvāt), es lo digno de ser anhelado y buscado como meta (prārthanīya) por todos.

Análisis palabra por palabra
वरेण्यम्1/1-अ nएण्यर्lo más digno de ser buscadoवरणीयम्1/1-अ nअनीयर्lo que ha de elegirse (glosa)तद्1/1pron nesoएवsolo, precisamenteहिpuesसर्वस्य6/1pron nde todoनित्यत्वात्5/1-अ nत्वpor ser lo permanenteप्रार्थनीयम्1/1-अ nअनीयर्lo digno de ser anhelado

Segmento 9 — glosa de परं विज्ञानात्

परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात् प्रजानाम् इति व्यवहितेन सम्बन्धः । यल्लौकिक-विज्ञानागोचरम् इत्यर्थः ।

Más allá (param): distinto, separado (vyatirikta). La construcción es a distancia (vyavahitena sambandhaḥ): «param» se conecta con «vijñānāt prajānām» —más allá del conocimiento (vijñāna) de las gentes (prajā)—. El sentido es: aquello que no es accesible al conocimiento mundano y ordinario (laukika-vijñāna-agocara).

Análisis palabra por palabra
परम्1/1-अ nmás allá, distintoव्यतिरिक्तम्1/1क्तseparado (glosa)विज्ञानात्5/1-अ ndel conocimientoप्रजानाम्6/3-आ fde las gentesइतिasíव्यवहितेन3/1क्तa distancia, mediatoसम्बन्धः1/1-अ mla conexión (sintáctica)यत्1/1rel naquello queलौकिक-विज्ञानागोचरम्1/1-अ nKD+TPinaccesible al conocimiento mundanoइत्यर्थःtal es el sentido

Segmento 10 — glosa de वरिष्ठम्

यद् वरिष्ठं वरतमं सर्व-पदार्थेषु वरेषु तद्ध्येकं ब्रह्म अतिशयेन वरं, सर्व-दोष-रहितत्वात् ॥ १ ॥

Aquel Brahman, uno y único (ekam), que es lo supremo (variṣṭha = lo más excelente, varatama): superando a todo, es lo eminente (atiśayena vara), lo más deseable entre todas las cosas valiosas (sarva-padārtheṣu vareṣu), porque está libre de todo defecto (sarva-doṣa-rahitatva). [Conoced, pues, ese Brahman, y sed libres.]

Análisis palabra por palabra
यद्1/1rel naquel queवरिष्ठम्1/1-अ nइष्ठन्lo supremoवरतमम्1/1-अ nतमप्lo más excelente (glosa)सर्व-पदार्थेषु7/3-अ mKDentre todas las cosasवरेषु7/3-अ mentre las valiosasतद्1/1pron neseहिpuesएकम्1/1-अ nuno y únicoब्रह्म1/1-न् nBrahmanअतिशयेन3/1-अ men grado eminenteवरम्1/1-अ nlo eminente, lo deseableसर्व-दोष-रहितत्वात्5/1-अ nKD+TPpor estar libre de todo defecto

॥ इति द्वितीयमुण्डके द्वितीयखण्डे प्रथमो मन्त्रः ॥
Así, el primer mantra del segundo khaṇḍa del segundo Muṇḍaka.

अध्ययनम्

Estos textos se estudian con un maestro

Las upaniṣads se leen con el comentario de Śaṅkara, dentro del recorrido de la escuela.