Primera pregunta, mantra 9 — el año es Prajāpati: el curso del sur, camino de los antepasados, lleva al mundo de la luna
संवत्सरो वै प्रजापतिः । तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्त्ते कृतमित्युपासते । ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते ।
त एव पुनरावर्त्तन्ते तस्मादेते ऋषयः प्रजाकामाः दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।
एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥
saṃvatsaro vai prajāpatiḥ | tasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca |
tadye ha vai tadiṣṭāpūrtte kṛtamityupāsate | te cāndramasameva lokamabhijayante |
ta eva punarāvarttante tasmādete ṛṣayaḥ prajākāmāḥ dakṣiṇaṃ pratipadyante |
eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ || 1-9 ||
El año es, en verdad, Prajāpati. Tiene dos cursos: el del sur y el del norte. Al respecto, quienes practican así el sacrificio y las obras públicas, lo que es producto de la acción, conquistan solo el mundo de la luna; y son ellos los que vuelven de nuevo. Por eso estos sabios, deseosos de descendencia, alcanzan el [curso] del sur. Este, que es el camino de los antepasados, es en verdad rayi.
Palabra por palabra
संवत्सरः1/1संवत्सर-अरामः mel añoवै0en verdadप्रजापतिः1/1प्रजापति-इहरिः m[प्रजानां पतिः] षष्ठी-TPPrajāpatiतस्य6/1तद् mde élअयने1/2√इ (2 अदादि P)ल्युट्अयन-अफलम् n[hay] dos cursosदक्षिणम्1/1दक्षिण-अफलम् nel del surच0yउत्तरम्1/1उत्तर-अफलम् nel del norteच0yतत्0तद् (= तत्र)al respectoये1/3यद् mquienesह0(partícula)वै0en verdadतत्0तद् (क्रियाविशेषण)asíइष्टापूर्त्ते2/2√पॄक्तइष्टापूर्त-अफलम् n[इष्टं च पूर्तं च] DVel sacrificio y las obras públicasकृतम्2/1√कृ (8 तनादि U)क्तकृत-अफलम् nlo que es producto de la acciónइति0(y lo demás)उपासतेIII/3उप+√आस् (2 अदादि A)लट्कर्तरिpracticanते1/3तद् mellosचान्द्रमसम्2/1चन्द्रमस्+अण् (taddhita)चान्द्रमस-अरामः mde la lunaएव0soloलोकम्2/1लोक-अरामः mel mundoअभिजयन्तेIII/3अभि+√जि (1 भ्वादि P)लट्कर्तरि (forma A)conquistanते1/3तद् mellosएव0son los queपुनः0de nuevoआवर्त्तन्तेIII/3आ+√वृत् (1 भ्वादि A)लट्कर्तरिvuelvenतस्मात्5/1तद् npor esoएते1/3एतद् mestosऋषयः1/3ऋषि-इहरिः msabiosप्रजाकामाः1/3प्रजाकाम-अरामः m[प्रजासु कामः येषां ते] BVdeseosos de descendenciaदक्षिणम्2/1दक्षिण-अफलम् nel [curso] del surप्रतिपद्यन्तेIII/3प्रति+√पद् (4 दिवादि A)लट्कर्तरिalcanzanएषः1/1एतद् mesteह0(partícula)वै0en verdadरयिः1/1रयि-इहरिः m[es] rayiयः1/1यद् mqueपितृयाणः1/1√या (2 अदादि P)ल्युट्पितृयाण-अरामः m[पितॄणां यानः] षष्ठी-TP[es] el camino de los antepasados
Anvaya (el verso en orden de prosa)
संवत्सरः वै प्रजापतिः । तस्य दक्षिणम् उत्तरं च अयने । तत् ये ह वै इष्टापूर्ते कृतम् इति तत् उपासते, ते चान्द्रमसम् एव लोकम् अभिजयन्ते । ते एव पुनः आवर्त्तन्ते । तस्मात् एते प्रजाकामाः ऋषयः दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । यः पितृयाणः, एषः ह वै रयिः ॥
El año es, en verdad, Prajāpati. Suyos son dos cursos, el del sur y el del norte. Al respecto, quienes practican así el sacrificio y las obras públicas, producto de la acción, conquistan solo el mundo de la luna. Ellos mismos vuelven de nuevo. Por eso estos sabios, deseosos de descendencia, alcanzan el del sur. El que es camino de los antepasados, ese es en verdad rayi.
Bhāṣya de Śaṅkara
Lee el comentario de Śaṅkara
Déjanos tu correo y se abre toda la Biblioteca Vedanta: el bhāṣya íntegro de cada verso, el análisis gramatical completo y los PDF de cada texto. Solo una vez.
Te escribiremos sobre Vedanta. Puedes darte de baja cuando quieras.
Segmento 1 — avataraṇikā: cómo produce criaturas la pareja
यश्चासौ चन्द्रमा मूर्त्तिः अन्नम् अमूर्त्तिः च प्राणः अत्ता आदित्यः तदेकम् एतद् मिथुनं सर्वम्। कथं प्रजा करिष्यत इति? उच्यते -
La luna, que es lo que tiene forma, el alimento, y lo sin forma, prāṇa, el que come, el sol: eso es esta única pareja, y es todo. ¿Cómo producirán [los dos] las criaturas? Se explica:
Análisis palabra por palabra
यः1/1यद् mlo queच0yअसौ1/1अदस् maquellaचन्द्रमाः1/1चन्द्रमस्-स्वेधस् mlunaमूर्त्तिः1/1√मूर्छ् (1 भ्वादि P)क्तिन्मूर्ति-इमति flo que tiene formaअन्नम्1/1अन्न-अफलम् nel alimentoअमूर्त्तिः1/1√मूर्छ् (1 भ्वादि P)क्तिन्अमूर्ति-इमति f[न मूर्तिः] नञ्-TPlo sin formaच0yप्राणः1/1प्राण-अरामः mprāṇaअत्ता1/1√अद् (2 अदादि P)तृच्अत्तृ-ऋदातृ mel que comeआदित्यः1/1आदित्य-अरामः mel solतत्1/1तद् nesoएकम्1/1एक núnicaएतत्1/1एतद् nestaमिथुनम्1/1मिथुन-अफलम् nparejaसर्वम्1/1सर्व n[es] todoकथम्0¿cómoप्रजाः2/3प्रजा-आसीता flas criaturasकरिष्यतःIII/2√कृ (8 तनादि U)लृट्कर्तरिproducirán [los dos]इति0(fin de la pregunta)उच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse explica
Esa misma [pareja] es el tiempo: «el año es, en verdad, Prajāpati», porque el año es producido por ella. En efecto, el año es el conjunto de los días lunares, los días y las noches que producen la luna y el sol; y como no es distinto de ellos, se dice que consiste precisamente en la pareja de rayi y prāṇa.
Análisis palabra por palabra
तत्1/1तद् nesoएव0mismoकालः1/1काल-अरामः m[es] el tiempoसंवत्सरः1/1संवत्सर-अरामः mel añoवै0en verdadप्रजापतिः1/1प्रजापति-इहरिः m[प्रजानां पतिः] षष्ठी-TPPrajāpatiतन्निर्वर्त्यत्वात्5/1तन्निर्वर्त्य+त्व (taddhita)तन्निर्वर्त्यत्व-अफलम् n[तेन निर्वर्त्यः] तृतीया-TPpor ser producido por ellaसंवत्सरस्य6/1संवत्सर-अरामः mel añoचन्द्रादित्यनिर्वर्त्यतिथ्यहोरात्रसमुदायः1/1चन्द्रादित्यनिर्वर्त्यतिथ्यहोरात्रसमुदाय-अरामः m[चन्द्रादित्याभ्यां निर्वर्त्यानां तिथ्यहोरात्राणां समुदायः] षष्ठी-TPel conjunto de los días lunares, los días y las noches que producen la luna y el solहि0en efectoसंवत्सरः1/1संवत्सर-अरामः m[es] el añoतदनन्यत्वात्5/1तदनन्य+त्व (taddhita)तदनन्यत्व-अफलम् n[तस्मात् अनन्यः] पञ्चमी-TPpor no ser distinto de ellosरयिप्राणमिथुनात्मकः1/1रयिप्राणमिथुनात्मक-अरामः m[रयिप्राणयोः मिथुनम् आत्मा यस्य सः] BVque consiste en la pareja de rayi y prāṇaएव0precisamenteइति0asíउच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse dice
¿Cómo es eso? «De él», del año, Prajāpati, hay «dos cursos», dos caminos: «el del sur y el del norte». En efecto, son bien conocidos los dos cursos, de seis meses cada uno, por los que el sol va por el sur y por el norte, disponiendo los mundos de quienes solo hacen ritos y de quienes hacen ritos unidos al conocimiento.
Nota. Aquí «conocimiento» (jñāna) es la meditación sobre Prajāpati que acompaña al rito, no el conocimiento del Ser; Gambhirananda traduce «meditation». Lo mismo en 1.10 (jñānavatām) y en 1.16 (jñāna-yukta-karmavatām).
Análisis palabra por palabra
तत्1/1तद् nesoकथम्0¿cómo [es]?तस्य6/1तद् mde élसंवत्सरस्य6/1संवत्सर-अरामः mdel añoप्रजापतेः6/1प्रजापति-इहरिः m[प्रजानां पतिः] षष्ठी-TPPrajāpatiअयने1/2√इ (2 अदादि P)ल्युट्अयन-अफलम् ndos cursosमार्गौ1/2मार्ग-अरामः mcaminos (glosa)द्वौ1/2द्वि mdosदक्षिणम्1/1दक्षिण-अफलम् nel del surच0yउत्तरम्1/1उत्तर-अफलम् nel del norteच0yद्वे1/2द्वि ndosप्रसिद्धे1/2प्र+√सिध् (4 दिवादि P)क्तप्रसिद्ध-अफलम् nbien conocidosहि0en efectoअयने1/2√इ (2 अदादि P)ल्युट्अयन-अफलम् n[son] los cursosषण्मासलक्षणे1/2षण्मासलक्षण-अफलम् n[षट् मासाः लक्षणं ययोः ते] BVde seis meses cada unoयाभ्याम्3/2यद् npor los queदक्षिणेन3/1दक्षिण-अफलम् npor el surउत्तरेण3/1उत्तर-अफलम् npor el norteच0yयातिIII/1√या (2 अदादि P)लट्कर्तरिvaसविता1/1सवितृ-ऋदातृ mel solकेवलकर्मिणाम्6/3केवलकर्मिन्-इन्योगिन् m[केवलाः कर्मिणः] KDde quienes solo hacen ritosज्ञानसंयुक्तकर्मवताम्6/3ज्ञानसंयुक्तकर्मवत्-त्भगवत् m[ज्ञानेन संयुक्तं कर्म] तृतीया-TP + मतुप्de quienes hacen ritos unidos al conocimientoच0yलोकान्2/3लोक-अरामः mlos mundosविदधत्1/1वि+√धा (3 जुहोत्यादि U)शतृविदधत्-त्ददत् mdisponiendo
Segmento 4 — glosa de तद्ये ह वै तदिष्टापूर्त्ते कृतमित्युपासते
कथम्? तत् तत्र च ब्राह्मणादिषु येहवै ‘तद्’ उपासते इति क्रिया-विशेषणः द्वितीयस्तच्छब्दः। इष्टं च पूर्तं च इष्टापूर्त्ते इत्यादि कृतम् एव उपासते नाकृतं नित्यम्।
¿Cómo? «Al respecto» (tat, es decir, tatra), entre los brāhmaṇas y demás, «quienes» practican «así» (tad): este segundo tad modifica al verbo. «El sacrificio y las obras públicas» (iṣṭa y pūrta) y lo demás: practican solo «lo que es producto de la acción», no lo no hecho, lo eterno.
Nota. Paramārthānanda entiende kṛtam iti como «[lo hacen] como un deber» (kartavyam). Śaṅkara lo toma como «lo hecho, el producto de la acción», por oposición a lo no hecho, lo eterno; se traduce según Śaṅkara.
Análisis palabra por palabra
कथम्0¿cómo?तत्0तद् (= तत्र)al respectoतत्र0al respecto (glosa)च0yब्राह्मणादिषु7/3ब्राह्मणादि-इहरिः m[ब्राह्मणः आदिः येषां तेषु] BVentre los brāhmaṇas y demásये1/3यद् mquienesह0(partícula)वै0en verdadतत्0तद् (क्रियाविशेषण)asíउपासतेIII/3उप+√आस् (2 अदादि A)लट्कर्तरिpracticanइति0asíक्रियाविशेषणः1/1वि+√शिष् (7 रुधादि P)ल्युट्क्रियाविशेषण-अरामः m[क्रियायाः विशेषणम्] षष्ठी-TPmodificador del verboद्वितीयः1/1द्वितीय-अरामः m[es] el segundoतच्छब्दः1/1तच्छब्द-अरामः m[तद् इति शब्दः] KDla palabra tadइष्टम्2/1√यज् (1 भ्वादि U)क्तइष्ट-अफलम् nel sacrificioच0yपूर्तम्2/1√पॄक्तपूर्त-अफलम् nlas obras públicasच0yइष्टापूर्त्ते2/2√पॄक्तइष्टापूर्त-अफलम् n[इष्टं च पूर्तं च] DVel sacrificio y las obras públicasइत्यादि2/1इत्यादि-इवारि n[इति आदिः यस्य तत्] BVy lo demásकृतम्2/1√कृ (8 तनादि U)क्तकृत-अफलम् nlo que es producto de la acciónएव0soloउपासतेIII/3उप+√आस् (2 अदादि A)लट्कर्तरिpracticanन0noअकृतम्2/1√कृ (8 तनादि U)क्तअकृत-अफलम् n[न कृतम्] नञ्-TPlo no hechoनित्यम्2/1नित्य-अफलम् nlo eterno
Segmento 5 — glosa de ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्त्तन्ते
ते चान्द्रमसं चन्द्रमसि भवं प्रजापतेर्मिथुनात्मकस्य अंशं रयिमन्नभूतं लोकमभिजयन्ते कृत-रूपत्वात् चान्द्रमसस्य। ते तत्रैव च कृत-क्षयात् पुनरावर्त्तन्ते इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति इति ह्युक्तम्।
Ellos «conquistan el mundo de la luna», el que está en la luna: la porción de Prajāpati, que consta de la pareja, llamada rayi, que es alimento; porque lo de la luna tiene la naturaleza de lo hecho. Y, agotado allí mismo lo hecho, «ellos vuelven de nuevo», pues se ha dicho: «Entran en este mundo o en uno inferior» (Muṇḍaka 1.2.10).
Análisis palabra por palabra
ते1/3तद् mellosचान्द्रमसम्2/1चन्द्रमस्+अण् (taddhita)चान्द्रमस-अरामः mde la lunaचन्द्रमसि7/1चन्द्रमस्-स्वेधस् men la lunaभवम्2/1√भू (1 भ्वादि P)kṛtभव-अरामः mque está (glosa)प्रजापतेः6/1प्रजापति-इहरिः m[प्रजानां पतिः] षष्ठी-TPde Prajāpatiमिथुनात्मकस्य6/1मिथुनात्मक-अरामः m[मिथुनम् आत्मा यस्य सः] BVque consta de la parejaअंशम्2/1अंश-अरामः mla porciónरयिम्2/1रयि-इहरिः mrayiअन्नभूतम्2/1√भू (1 भ्वादि P)क्तअन्नभूत-अरामः mque es alimentoलोकम्2/1लोक-अरामः mel mundoअभिजयन्तेIII/3अभि+√जि (1 भ्वादि P)लट्कर्तरि (forma A)conquistanकृतरूपत्वात्5/1कृतरूप+त्व (taddhita)कृतरूपत्व-अफलम् n[कृतं रूपं यस्य सः] BVpor tener la naturaleza de lo hechoचान्द्रमसस्य6/1चन्द्रमस्+अण् (taddhita)चान्द्रमस-अरामः mlo de la lunaते1/3तद् mellosतत्र0allíएव0mismoच0yकृतक्षयात्5/1√क्षि (1 भ्वादि P)अच्कृतक्षय-अरामः m[कृतस्य क्षयः] षष्ठी-TPal agotarse lo hechoपुनः0de nuevoआवर्त्तन्तेIII/3आ+√वृत् (1 भ्वादि A)लट्कर्तरिvuelvenइमम्2/1इदम् men esteलोकम्2/1लोक-अरामः mmundoहीनतरम्2/1हीन+तरप् (taddhita)हीनतर-अरामः m[en] uno inferiorवा0oविशन्तिIII/3√विश् (6 तुदादि P)लट्कर्तरिentranइति0asíहि0puesउक्तम्1/1√वच् (2 अदादि P)क्तउक्त-अफलम् nse ha dicho
Segmento 6 — glosa de तस्मादेते ऋषयः प्रजाकामाः दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते
Puesto que así «estos sabios», los que ven el cielo, «deseosos de descendencia», los que buscan hijos, los cabezas de familia, producen como fruto, mediante sus ritos de sacrificio y obras públicas, a la luna, Prajāpati en forma de alimento, «por eso» «alcanzan» la luna que ellos mismos han hecho, señalada por el curso «del sur».
Análisis palabra por palabra
यस्मात्5/1यद् npuesto queएवम्0asíप्रजापतिम्2/1प्रजापति-इहरिः m[प्रजानां पतिः] षष्ठी-TPa Prajāpatiअन्नात्मकम्2/1अन्नात्मक-अरामः m[अन्नम् आत्मा यस्य सः] BVen forma de alimentoफलत्वेन3/1फल+त्व (taddhita)फलत्व-अफलम् ncomo frutoअभिनिर्वर्तयन्तिIII/3अभि+निर्+√वृत् (1 भ्वादि A)णिच्लट्कर्तरिproducenचन्द्रम्2/1चन्द्र-अरामः ma la lunaइष्टापूर्त्तकर्मणा3/1इष्टापूर्त्तकर्मन्-न्नाम n[इष्टापूर्तम् एव कर्म] KDmediante los ritos de sacrificio y obras públicasएते1/3एतद् mestosऋषयः1/3ऋषि-इहरिः msabiosस्वर्गद्रष्टारः1/3√दृश् (1 भ्वादि P)तृच्स्वर्गद्रष्टृ-ऋदातृ m[स्वर्गस्य द्रष्टारः] षष्ठी-TPlos que ven el cielo (glosa)प्रजाकामाः1/3प्रजाकाम-अरामः m[प्रजासु कामः येषां ते] BVdeseosos de descendenciaप्रजार्थिनः1/3अर्थ+इनि (taddhita)प्रजार्थिन्-इन्योगिन् m[प्रजायाः अर्थिनः] षष्ठी-TPlos que buscan hijos (glosa)गृहस्थाः1/3√स्था (1 भ्वादि P)कगृहस्थ-अरामः m[गृहे तिष्ठन्ति इति] उपपद-TPlos cabezas de familiaतस्मात्5/1तद् npor esoस्वकृतम्2/1√कृ (8 तनादि U)क्तस्वकृत-अरामः m[स्वेन कृतः] तृतीया-TPhecha por ellos mismosएव0precisamenteदक्षिणम्2/1दक्षिण-अफलम् nel [curso] del surदक्षिणायनोपलक्षितम्2/1उप+√लक्ष् (10 चुरादि U)क्तदक्षिणायनोपलक्षित-अरामः m[दक्षिणायनेन उपलक्षितः] तृतीया-TPseñalada por el curso del surचन्द्रम्2/1चन्द्र-अरामः mla lunaप्रतिपद्यन्तेIII/3प्रति+√पद् (4 दिवादि A)लट्कर्तरिalcanzan
Segmento 7 — glosa de एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः
एषहवैरयिः अन्नं यः पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितः चन्द्रः॥ ९ ॥
«Este», «que es el camino de los antepasados», es decir, la luna, señalada por ese camino, «es en verdad rayi», el alimento. ॥9॥
Análisis palabra por palabra
एषः1/1एतद् mesteह0(partícula)वै0en verdadरयिः1/1रयि-इहरिः m[es] rayiअन्नम्1/1अन्न-अफलम् nel alimento (glosa)यः1/1यद् mqueपितृयाणः1/1√या (2 अदादि P)ल्युट्पितृयाण-अरामः m[पितॄणां यानः] षष्ठी-TP[es] el camino de los antepasadosपितृयाणोपलक्षितः1/1उप+√लक्ष् (10 चुरादि U)क्तपितृयाणोपलक्षित-अरामः m[पितृयाणेन उपलक्षितः] तृतीया-TPseñalada por el camino de los antepasadosचन्द्रः1/1चन्द्र-अरामः mla luna
॥ इति प्रथमप्रश्ने नवमो मन्त्रः ॥ Así, el noveno mantra de la primera pregunta.
अध्ययनम्
Estos textos se estudian con un maestro
Las upaniṣads se leen con el comentario de Śaṅkara, dentro del recorrido de la escuela.
Usamos cookies propias necesarias y, si aceptas, las de Google Analytics y Meta (Facebook e Instagram) para medir las visitas y mostrar nuestros cursos a quien ya nos conoce. Más información
