अत्र स्वप्ने एषः देवः महिमानम् अनुभवति । यत् दृष्टं (तत्) दृष्टम् अनुपश्यति; श्रुतं श्रुतम् एव अर्थम् अनुशृणोति; देशदिगन्तरैः च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति; दृष्टं च अदृष्टं च, श्रुतं च अश्रुतं च, अनुभूतं च अननुभूतं च, सत् च असत् च सर्वं पश्यति; सर्वः (सन्) पश्यति ॥
Aquí, en el sueño, esta divinidad experimenta su grandeza. Lo que ha visto, lo vuelve a ver; el objeto que ha oído, eso mismo lo vuelve a oír; lo que ha experimentado en otros lugares y regiones, lo vuelve a experimentar una y otra vez; lo visto y lo no visto, lo oído y lo no oído, lo experimentado y lo no experimentado, lo real y lo irreal: lo ve todo; siendo todo, ve.
Segmento 1 — avataraṇikā: respuesta a la tercera pregunta
यत्पृष्टं कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति इति तदाह -
Lo que se preguntó —«¿cuál es esta divinidad que ve los sueños?»—, eso lo responde [ahora]:
Análisis palabra por palabra
यत्1/1यद् nlo queपृष्टम्1/1√प्रच्छ् (6 तुदादि P)क्तपृष्ट-अफलम् nse preguntóकतरः1/1कतर m¿cuálएषः1/1एतद् mestaदेवः1/1देव-अरामः mdivinidadस्वप्नान्2/3√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः mlos sueñosपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिve?इति0(fin de la cita)तत्2/1तद् nesoआहIII/1√ब्रू (2 अदादि U)लट् (आह)कर्तरिlo responde
Segmento 2 — glosa de अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति
अत्र उपरतेषु श्रोत्रादिषु देह-रक्षायै जाग्रत्सु प्राणादि-वायुषु प्राक् सुषुप्तिप्रतिपत्तेः एतस्मिन् अन्तराले एषः देवः अर्क-रश्मिवत् स्वात्मनि संहृत-श्रोत्रादि-करणः स्वप्ने महिमानं विभूतिं विषय-विषयि-लक्षणम् अनेकात्मभाव-गमनम् अनुभवति प्रतिपद्यते।
«Aquí» —en este intervalo antes de llegar al sueño profundo, cuando el oído y los demás han cesado y los aires, prāṇa y los demás, velan para proteger el cuerpo—, «esta divinidad», que ha recogido en sí misma los órganos, el oído y los demás, como el sol sus rayos, «experimenta» (pratipadyate) «en el sueño su grandeza» (vibhūti): hacerse múltiple, como objeto y como sujeto.
Análisis palabra por palabra
अत्र0aquíउपरतेषु7/3उप+√रम् (1 भ्वादि A)क्तउपरत-अफलम् ncuando han cesadoश्रोत्रादिषु7/3श्रोत्रादि-इवारि n[श्रोत्रम् आदिः येषां तानि] BVel oído y los demásदेहरक्षायै4/1√रक्ष् (1 भ्वादि P)अ+टाप्देहरक्षा-आसीता f[देहस्य रक्षा] षष्ठी-TPpara proteger el cuerpoजाग्रत्सु7/3√जागृ (2 अदादि P)शतृजाग्रत्-त्पचत् mcuando velanप्राणादिवायुषु7/3प्राणादिवायु-उगुरुः m[प्राणादयः वायवः] KDlos aires, prāṇa y los demásप्राक्0antesसुषुप्तिप्रतिपत्तेः5/1प्रति+√पद् (4 दिवादि A)क्तिन्सुषुप्तिप्रतिपत्ति-इमति f[सुषुप्तेः प्रतिपत्तिः] षष्ठी-TPde llegar al sueño profundoएतस्मिन्7/1एतद् nen esteअन्तराले7/1अन्तराल-अफलम् nintervaloएषः1/1एतद् mestaदेवः1/1देव-अरामः mdivinidadअर्करश्मिवत्0अर्करश्मि+वति (taddhita)[अर्कस्य रश्मयः] षष्ठी-TPcomo el sol sus rayosस्वात्मनि7/1स्वात्मन्-न्आत्मन् m[स्वः आत्मा] KDen sí mismaसंहृतश्रोत्रादिकरणः1/1संहृतश्रोत्रादिकरण-अरामः m[संहृतानि श्रोत्रादीनि करणानि येन सः] BVque ha recogido los órganos, el oído y los demásस्वप्ने7/1√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः men el sueñoमहिमानम्2/1महत्+इमनिच् (taddhita)महिमन्-न्राजन् msu grandezaविभूतिम्2/1वि+√भू (1 भ्वादि P)क्तिन्विभूति-इमति fmanifestación (glosa)विषयविषयिलक्षणम्2/1विषयविषयिलक्षण-अरामः m[विषयः च विषयी च लक्षणं यस्य सः] BVcomo objeto y como sujetoअनेकात्मभावगमनम्2/1√गम् (1 भ्वादि P)ल्युट्अनेकात्मभावगमन-अफलम् n[अनेकात्मभावस्य गमनम्] षष्ठी-TPel hacerse múltipleअनुभवतिIII/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिexperimentaप्रतिपद्यतेIII/1प्रति+√पद् (4 दिवादि A)लट्कर्तरिalcanza (glosa)
Segmento 3 — objeción (आक्षेपः): la mente es solo un instrumento; el independiente es el kṣetrajña
ननु महिमानुभवने करणं मनः अनुभवितुः। तत्कथं स्वातन्त्र्येण अनुभवति इति उच्यते? स्वतन्त्रो हि क्षेत्रज्ञः।।
Objeción: En la experiencia de la grandeza, la mente es el instrumento del que experimenta. ¿Cómo se dice entonces que [ella] experimenta con independencia? Pues el independiente es el conocedor del campo (kṣetrajña).
Análisis palabra por palabra
ननु0pero (objeción)महिमानुभवने7/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)ल्युट्महिमानुभवन-अफलम् n[महिम्नः अनुभवनम्] षष्ठी-TPen la experiencia de la grandezaकरणम्1/1√कृ (8 तनादि U)ल्युट्करण-अफलम् n[es] el instrumentoमनः1/1मनस्-स्मनस् nla menteअनुभवितुः6/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)तृच्अनुभवितृ-ऋदातृ mdel que experimentaतत्0entoncesकथम्0¿cómoस्वातन्त्र्येण3/1स्वतन्त्र+ष्यञ् (taddhita)स्वातन्त्र्य-अफलम् ncon independenciaअनुभवतिIII/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिexperimentaइति0asíउच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse dice?स्वतन्त्रः1/1स्वतन्त्र-अरामः m[स्वं तन्त्रं यस्य सः] BVindependienteहि0puesक्षेत्रज्ञः1/1√ज्ञा (9 क्र्यादि P)कक्षेत्रज्ञ-अरामः m[क्षेत्रं जानाति इति] उपपद-TP[es] el conocedor del campo
Segmento 4 — respuesta (समाधानम्): la independencia del kṣetrajña se debe al condicionante mente
नैष दोषः। क्षेत्रज्ञस्य स्वातन्त्र्यस्य मन-उपाधि-कृतत्वात्। न हि क्षेत्रज्ञः परमार्थतः स्वतः स्वपिति जागर्त्ति वा। मन-उपाधि-कृतमेव तस्य जागरणं स्वप्नश्च इत्युक्तं वाजसनेयके - “सधीः स्वप्नो भूत्वा ध्यायतीव लेलायतीव (बृ.उप. ४.३.७)” इत्यादि। तस्मान्मनसो विभूत्यनुभवे स्वातन्त्र्य-वचनं न्याय्यमेव।।
Respuesta: No hay tal defecto, porque la independencia del conocedor del campo está producida por el condicionante (upādhi) que es la mente. Pues el conocedor del campo, en realidad, no duerme ni vela por sí mismo: su vigilia y su sueño están producidos precisamente por el condicionante mente. Así se dice en el Vājasaneyaka: «Unido a la mente (sadhīḥ), hecho sueño, parece pensar, parece moverse» (BU 4.3.7), etc. Por tanto, cuando la mente experimenta su grandeza, es del todo lógico hablar de su independencia.
Nota. लेलायति («se mueve, oscila») es un denominativo que no figura en la base de dhātus consultada; no se le asigna gaṇa. मन-उपाधि es la grafía de la edición del compuesto मनउपाधि (manas + upādhi).
Análisis palabra por palabra
न0noएषः1/1एतद् mesteदोषः1/1दोष-अरामः mdefectoक्षेत्रज्ञस्य6/1√ज्ञा (9 क्र्यादि P)कक्षेत्रज्ञ-अरामः m[क्षेत्रं जानाति इति] उपपद-TPdel conocedor del campoस्वातन्त्र्यस्य6/1स्वतन्त्र+ष्यञ् (taddhita)स्वातन्त्र्य-अफलम् nde la independenciaमनउपाधिकृतत्वात्5/1मनउपाधिकृत+त्व (taddhita)मनउपाधिकृतत्व-अफलम् n[मनः उपाधिः, तेन कृतम्] तृतीया-TP (KD interno)por estar producida por el condicionante menteन0noहि0puesक्षेत्रज्ञः1/1√ज्ञा (9 क्र्यादि P)कक्षेत्रज्ञ-अरामः m[क्षेत्रं जानाति इति] उपपद-TPel conocedor del campoपरमार्थतः0परमार्थ+तसिल् (taddhita)en realidadस्वतः0स्व+तसिल् (taddhita)por sí mismoस्वपितिIII/1√स्वप् (2 अदादि P)लट्कर्तरिduermeजागर्त्तिIII/1√जागृ (2 अदादि P)लट्कर्तरिvelaवा0niमनउपाधिकृतम्1/1√कृ (8 तनादि U)क्तमनउपाधिकृत-अफलम् n[मनउपाधिना कृतम्] तृतीया-TPproducido por el condicionante menteएव0precisamenteतस्य6/1तद् msuजागरणम्1/1√जागृ (2 अदादि P)ल्युट्जागरण-अफलम् nvigiliaस्वप्नः1/1√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः msueñoच0yइति0asíउक्तम्1/1√वच् (2 अदादि P)क्तउक्त-अफलम् nse diceवाजसनेयके7/1वाजसनेयक-अफलम् nen el Vājasaneyakaसधीः1/1सधी-ईसुधी m (modelo propio)[धिया सह वर्तते] BVunido a la menteस्वप्नः1/1√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः msueñoभूत्वा0√भू (1 भ्वादि P)क्त्वाhechoध्यायतिIII/1√ध्यै (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिpiensaइव0pareceलेलायतिIII/1लेलाय (नामधातु) ⚠️लट्कर्तरिse mueveइव0pareceइति0asíआदि1/1आदि-इवारि netcéteraतस्मात्5/1तद् npor tantoमनसः6/1मनस्-स्मनस् nde la menteविभूत्यनुभवे7/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)अप्विभूत्यनुभव-अरामः m[विभूतेः अनुभवः] षष्ठी-TPal experimentar su grandezaस्वातन्त्र्यवचनम्1/1√वच् (2 अदादि P)ल्युट्स्वातन्त्र्यवचन-अफलम् n[स्वातन्त्र्यस्य वचनम्] षष्ठी-TPhablar de independenciaन्याय्यम्1/1न्याय+यत् (taddhita)न्याय्य-अफलम् nlógicoएव0del todo
Segmento 5 — otra duda: ¿queda negada la autoluminosidad del kṣetrajña?
मन-उपाधि-सहितत्वे स्वप्न-काले क्षेत्रज्ञस्य स्वयं-ज्योतिष्ट्वं बाध्येत इति केचित्। तन्न। श्रुत्यर्थापरिज्ञान-कृता भ्रान्तिः तेषाम्।
Algunos dicen: «Si en el tiempo del sueño [el conocedor del campo] está acompañado del condicionante mente, su autoluminosidad quedaría negada». No es así. Es un error suyo, producido por no comprender el sentido de la śruti.
Análisis palabra por palabra
मनउपाधिसहितत्वे7/1मनउपाधिसहित+त्व (taddhita)मनउपाधिसहितत्व-अफलम् n[मनउपाधिना सहितः] तृतीया-TPsi está acompañado del condicionante menteस्वप्नकाले7/1स्वप्नकाल-अरामः m[स्वप्नस्य कालः] षष्ठी-TPen el tiempo del sueñoक्षेत्रज्ञस्य6/1√ज्ञा (9 क्र्यादि P)कक्षेत्रज्ञ-अरामः m[क्षेत्रं जानाति इति] उपपद-TPdel conocedor del campoस्वयंज्योतिष्ट्वम्1/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् n[स्वयं ज्योतिः यस्य सः] BVla autoluminosidadबाध्येतIII/1√बाध् (1 भ्वादि A)विधिलिङ्कर्मणिquedaría negadaइति0asíकेचित्1/3किम् m (+चित्)[dicen] algunosतत्1/1तद् nesoन0no [es así]श्रुत्यर्थापरिज्ञानकृता1/1√कृ (8 तनादि U)क्तश्रुत्यर्थापरिज्ञानकृता-आसीता f[श्रुत्यर्थस्य अपरिज्ञानेन कृता] तृतीया-TPproducido por no comprender el sentido de la śrutiभ्रान्तिः1/1√भ्रम् (4 दिवादि P)क्तिन्भ्रान्ति-इमति f[es] un errorतेषाम्6/3तद् msuyo
Segmento 6 — todo hablar del ātman, hasta la liberación, está en el ámbito de la ignorancia
यस्मात् स्वयं-ज्योतिष्ट्वादि-व्यवहारः अपि आमोक्षान्तः सर्वः अविद्या-विषयः एव मन-आद्युपाधि-जनितः। “यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्र अन्यः अन्यत्पश्येत् (बृ.उप. ४.३.३१)” “मात्राऽसंसर्गस्त्वस्य भवति (माध्यन्दिन बृ.उप. ४.३.१५)” “यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् (बृ.उप. ४.५.१५)” इत्यादि-श्रुतिभ्यः। अतो मन्द-ब्रह्म-विदामेव इयमाशंका, न तु एकात्मविदाम्।।
Porque todo el hablar de autoluminosidad, etc., incluso hasta la liberación, cae dentro del ámbito de la ignorancia y está producido por condicionantes como la mente. Así lo muestran śrutis como: «Donde hay como otra cosa, allí uno ve otra cosa» (BU 4.3.31); «pero él no tiene contacto con los elementos» (BU Mādhyandina 4.3.15); «pero donde para él todo se ha vuelto el ātman, ¿con qué y a quién vería?» (BU 4.5.15). Por eso esta duda es solo de los conocedores de Brahman torpes, no de quienes conocen el ātman único.
Análisis palabra por palabra
यस्मात्0porqueस्वयंज्योतिष्ट्वादिव्यवहारः1/1वि+अव+√हृ (1 भ्वादि U)घञ्स्वयंज्योतिष्ट्वादिव्यवहार-अरामः m[स्वयंज्योतिष्ट्वम् आदिः यस्य सः व्यवहारः] BV (KD)el hablar de autoluminosidad, etc.अपि0inclusoआमोक्षान्तः1/1आमोक्षान्त-अरामः m[आ मोक्षात्, मोक्षः अन्तः यस्य सः] BVhasta la liberaciónसर्वः1/1सर्व mtodoअविद्याविषयः1/1अविद्याविषय-अरामः m[अविद्यायाः विषयः] षष्ठी-TPdentro del ámbito de la ignoranciaएव0precisamenteमनआद्युपाधिजनितः1/1√जन् (4 दिवादि A)णिच्+क्तमनआद्युपाधिजनित-अरामः m[मनआदिभिः उपाधिभिः जनितः] तृतीया-TPproducido por condicionantes como la menteयत्र0dondeवा0(partícula)अन्यत्1/1अन्य notra cosaइव0comoस्यात्III/1√अस् (2 अदादि P)विधिलिङ्कर्तरिhayतत्र0allíअन्यः1/1अन्य munoअन्यत्2/1अन्य notra cosaपश्येत्III/1√दृश् (1 भ्वादि P)विधिलिङ्कर्तरिveमात्रासंसर्गः1/1सम्+√सृज् (6 तुदादि P)घञ्मात्रासंसर्ग-अरामः m[मात्राभिः असंसर्गः] तृतीया-TP (नञ्-TP interno)ausencia de contacto con los elementosतु0peroअस्य6/1इदम् mde élभवतिIII/1√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिhayयत्र0dondeतु0peroअस्य6/1इदम् mpara élसर्वम्1/1सर्व ntodoआत्मा1/1आत्मन्-न्आत्मन् mel ātmanएव0precisamenteअभूत्III/1√भू (1 भ्वादि P)लुङ्कर्तरिse ha vueltoतत्0entoncesकेन3/1किम् n¿con quéकम्2/1किम् ma quiénपश्येत्III/1√दृश् (1 भ्वादि P)विधिलिङ्कर्तरिvería?इत्यादिश्रुतिभ्यः5/3√श्रु (1 भ्वादि P)क्तिन्इत्यादिश्रुति-इमति f[इति आदिः यासां ताः श्रुतयः] BVpor śrutis como estasअतः0por esoमन्दब्रह्मविदाम्6/3√विद् (2 अदादि P)क्विप्मन्दब्रह्मविद्-द्जगत् (aquí m)[मन्दाः ब्रह्मविदः] KDde los conocedores de Brahman torpesएव0soloइयम्1/1इदम् festaआशंका1/1आ+√शङ्क् (1 भ्वादि A)अ+टाप्आशङ्का-आसीता fdudaन0noतु0en cambioएकात्मविदाम्6/3√विद् (2 अदादि P)क्विप्एकात्मविद्-द्जगत् (aquí m)[एकम् आत्मानं विदन्ति इति] उपपद-TPde quienes conocen el ātman único
Segmento 7 — objeción (आक्षेपः): entonces sobra decir «aquí esta persona es autoluminosa»
ननु एवं सति “अत्र अयं पुरुषः स्वयंज्योतिः (बृ.उप. ४.३.९,१४)” इति विशेषणमनर्थकं भवति।।
Objeción: Pero, siendo así, la especificación «aquí esta persona es autoluminosa» (BU 4.3.9, 14) queda sin sentido.
Análisis palabra por palabra
ननु0pero (objeción)एवम्0asíसति7/1√अस् (2 अदादि P)शतृसत्-त्पचत् nsiendoअत्र0aquíअयम्1/1इदम् mestaपुरुषः1/1पुरुष-अरामः mpersonaस्वयंज्योतिः1/1स्वयंज्योतिस्-स्मनस् (aquí m)[स्वयं ज्योतिः यस्य सः] BV[es] autoluminosaइति0asíविशेषणम्1/1वि+√शिष् (7 रुधादि P)ल्युट्विशेषण-अफलम् nla especificaciónअनर्थकम्1/1अनर्थक-अफलम् n[न विद्यते अर्थः यस्य तत्] BVsin sentidoभवतिIII/1√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिqueda
Segmento 8 — respuesta (समाधानम्): con el espacio del corazón la dificultad sería aún mayor
अत्र उच्यते। अत्यल्पमिदम् उच्यते। “यः एषः अन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते (बृ.उप. २.१.१७)” इत्यन्तर्हृदय-परिच्छेदे सुतरां स्वयं-ज्योतिष्ट्वं बाध्येत।।
A esto se responde: eso es decir muy poco. Con la delimitación dentro del corazón —«ese espacio que está dentro del corazón: en él yace» (BU 2.1.17)—, la autoluminosidad quedaría negada con mucha más razón.
Análisis palabra por palabra
अत्र0a estoउच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse respondeअत्यल्पम्1/1अत्यल्प-अफलम् n[अति अल्पम्] प्रादि-TPmuy pocoइदम्1/1इदम् nestoउच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse diceयः1/1यद् meseएषः1/1एतद् mqueअन्तर्हृदये7/1अन्तर्हृदय-अफलम् n[हृदयस्य अन्तः] अव्ययीभावdentro del corazónआकाशः1/1आकाश-अरामः mespacioतस्मिन्7/1तद् men élशेतेIII/1√शी (2 अदादि A)लट्कर्तरिyaceइति0asíअन्तर्हृदयपरिच्छेदे7/1परि+√छिद् (7 रुधादि U)घञ्अन्तर्हृदयपरिच्छेद-अरामः m[अन्तर्हृदये परिच्छेदः] सप्तमी-TPcon la delimitación dentro del corazónसुतराम्0con mucha más razónस्वयंज्योतिष्ट्वम्1/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् nla autoluminosidadबाध्येतIII/1√बाध् (1 भ्वादि A)विधिलिङ्कर्मणिquedaría negada
Segmento 9 — objeción (आक्षेपः): al menos en el sueño se quita la mitad de la carga
सत्यमेवम् अयं दोषः यद्यपि स्यात्, स्वप्ने केवलतया स्वयं-ज्योतिष्ट्वेन अर्धं तावत् अपनीतं भारस्य इति चेत्।।
Si se dice: «Aunque sea cierto que existe este defecto, al menos en el sueño, por estar [el ātman] solo, la mitad de la carga queda quitada con la autoluminosidad»...
Análisis palabra por palabra
सत्यम्0ciertoएवम्0asíअयम्1/1इदम् mesteदोषः1/1दोष-अरामः mdefectoयद्यपि0aunqueस्यात्III/1√अस् (2 अदादि P)विधिलिङ्कर्तरिexistaस्वप्ने7/1√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः men el sueñoकेवलतया3/1केवल+तल् (taddhita)केवलता-आसीता fpor estar soloस्वयंज्योतिष्ट्वेन3/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् ncon la autoluminosidadअर्धम्1/1अर्ध-अफलम् nla mitadतावत्0al menosअपनीतम्1/1अप+√नी (1 भ्वादि U)क्तअपनीत-अफलम् n[queda] quitadaभारस्य6/1√भृ (1 भ्वादि U)घञ्भार-अरामः mde la cargaइति0asíचेत्0si [se dice]
Segmento 10 — respuesta (समाधानम्): tampoco, porque en el sueño profundo hay relación con las nāḍīs
न। तत्रापि “पुरीतति नाडीषु शेते (बृ.उप. २.१.१९)” इति श्रुतेः, पुरीतति नाडी-संबन्धात्। तत्रापि पुरुषस्य स्वयं-ज्योतिष्ट्वेन अर्ध-भारापनयाभिप्रायः मृषैव।।
No. También allí [en el sueño profundo] hay relación con las nāḍīs en el pericardio, según la śruti: «yace en el pericardio, en las nāḍīs» (BU 2.1.19). Por eso también allí es vana la pretensión de quitar la mitad de la carga con la autoluminosidad de la persona.
Análisis palabra por palabra
न0noतत्र0allíअपि0tambiénपुरीतति7/1पुरीतत्-त्जगत् (aquí m)en el pericardioनाडीषु7/3नाडी-ईनदी fen las nāḍīsशेतेIII/1√शी (2 अदादि A)लट्कर्तरिyaceइति0asíश्रुतेः5/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तिन्श्रुति-इमति fsegún la śrutiपुरीतति7/1पुरीतत्-त्जगत् (aquí m)en el pericardioनाडीसंबन्धात्5/1सम्+√बन्ध् (9 क्र्यादि P)घञ्नाडीसंबन्ध-अरामः m[नाडीभिः संबन्धः] तृतीया-TPpor la relación con las nāḍīsतत्र0allíअपि0tambiénपुरुषस्य6/1पुरुष-अरामः mde la personaस्वयंज्योतिष्ट्वेन3/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् ncon la autoluminosidadअर्धभारापनयाभिप्रायः1/1अभि+प्र+√इ (2 अदादि P)अच्अर्धभारापनयाभिप्राय-अरामः m[अर्धस्य भारस्य अपनयस्य अभिप्रायः] षष्ठी-TPla pretensión de quitar la mitad de la cargaमृषा0vanaएव0del todo
Segmento 11 — objeción (आक्षेपः): ¿qué significa entonces el texto del Bṛhadāraṇyaka?
कथं तर्हि “अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः (बृ.उप. ४.३.९,१४)” इति? अन्य-शाखात्वाद् अनपेक्षा सा श्रुतिः इति चेत्।।
¿Cómo se entiende entonces «aquí esta persona es autoluminosa» (BU 4.3.9, 14)? Si se dice: «Esa śruti, por pertenecer a otra rama [del Veda], no ha de tenerse en cuenta»...
Nota. Gambhirananda reparte este tramo de otro modo que los rótulos de la edición: la pregunta es del objetor; «pertenece a otra rama» es una respuesta provisional; el segmento siguiente (न। अर्थैकत्वस्य…) es la réplica del objetor, y la respuesta del vedāntin empieza en एवं तर्हि शृणु. La traducción sigue el sánscrito sin atribuir hablantes.
Análisis palabra por palabra
कथम्0¿cómoतर्हि0entoncesअत्र0aquíअयम्1/1इदम् mestaपुरुषः1/1पुरुष-अरामः mpersonaस्वयंज्योतिः1/1स्वयंज्योतिस्-स्मनस् (aquí m)[स्वयं ज्योतिः यस्य सः] BV[es] autoluminosaइति0(fin de la cita)अन्यशाखात्वात्5/1अन्यशाखा+त्व (taddhita)अन्यशाखात्व-अफलम् n[अन्या शाखा यस्याः सा] BVpor pertenecer a otra ramaअनपेक्षा1/1अनपेक्षा-आसीता f[न विद्यते अपेक्षा यस्याः सा] BVno ha de tenerse en cuentaसा1/1तद् fesaश्रुतिः1/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तिन्श्रुति-इमति fśrutiइति0asíचेत्0si [se dice]
Segmento 12 — respuesta (समाधानम्): todas las śrutis tienen un único sentido, el ātman
न। अर्थैकत्वस्य इष्टत्वात्। एको ह्यात्मा सर्व-वेदान्तानामर्थः विजिज्ञापयिषितः बुभुत्सितश्च। तस्माद् युक्ता स्वप्ने आत्मनः स्वयं-ज्योतिष्ट्वोपपत्तिः वक्तुम्। श्रुतेः यथार्थ-तत्व-प्रकाशकत्वात्।
No, porque se admite la unidad de sentido: el ātman único es el sentido de todos los Vedāntas, lo que se quiere dar a conocer y lo que se quiere conocer. Por tanto, es correcto afirmar que la autoluminosidad del ātman en el sueño está justificada, ya que la śruti revela la realidad tal como es.
Análisis palabra por palabra
न0noअर्थैकत्वस्य6/1एक+त्व (taddhita)अर्थैकत्व-अफलम् n[अर्थस्य एकत्वम्] षष्ठी-TPde la unidad de sentidoइष्टत्वात्5/1इष्ट+त्व (taddhita)इष्टत्व-अफलम् nporque se admiteएकः1/1एक múnicoहि0puesआत्मा1/1आत्मन्-न्आत्मन् mel ātmanसर्ववेदान्तानाम्6/3सर्ववेदान्त-अरामः m[सर्वे वेदान्ताः] KDde todos los Vedāntasअर्थः1/1अर्थ-अरामः m[es] el sentidoविजिज्ञापयिषितः1/1वि+√ज्ञा (9 क्र्यादि P)णिच्+सन्+क्तविजिज्ञापयिषित-अरामः mlo que se quiere dar a conocerबुभुत्सितः1/1√बुध् (4 दिवादि A)सन्+क्तबुभुत्सित-अरामः mlo que se quiere conocerच0yतस्मात्5/1तद् npor tantoयुक्ता1/1√युज् (7 रुधादि U)क्तयुक्ता-आसीता f[es] correctoस्वप्ने7/1√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः men el sueñoआत्मनः6/1आत्मन्-न्आत्मन् mdel ātmanस्वयंज्योतिष्ट्वोपपत्तिः1/1उप+√पद् (4 दिवादि A)क्तिन्स्वयंज्योतिष्ट्वोपपत्ति-इमति f[स्वयंज्योतिष्ट्वस्य उपपत्तिः] षष्ठी-TPla justificación de la autoluminosidadवक्तुम्0√वच् (2 अदादि P)तुमुन्afirmarश्रुतेः6/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तिन्श्रुति-इमति fde la śrutiयथार्थतत्वप्रकाशकत्वात्5/1यथार्थतत्वप्रकाशक+त्व (taddhita)यथार्थतत्वप्रकाशकत्व-अफलम् n[यथार्थस्य तत्त्वस्य प्रकाशकः] षष्ठी-TPporque revela la realidad tal como es
Segmento 13 — el sentido de la śruti solo se entiende sin orgullo
एवं तर्हि श्रृणु श्रुत्यर्थम्, हित्वा सर्वाभिमानम्। न तु अभिमानेन वर्ष-शतेनापि श्रुत्यर्थः ज्ञातुं शक्यते सर्वैः पण्डितं-मन्यैः।।
Si es así, escucha el sentido de la śruti dejando todo orgullo. Porque con orgullo, ni en cien años pueden conocer el sentido de la śruti todos los que se tienen por eruditos.
Análisis palabra por palabra
एवम्0asíतर्हि0entoncesशृणुII/1√श्रु (1 भ्वादि P)लोट्कर्तरिescuchaश्रुत्यर्थम्2/1श्रुत्यर्थ-अरामः m[श्रुतेः अर्थः] षष्ठी-TPel sentido de la śrutiहित्वा0√हा (3 जुहोत्यादि P)क्त्वाdejandoसर्वाभिमानम्2/1अभि+√मन् (4 दिवादि A)घञ्सर्वाभिमान-अरामः m[सर्वः अभिमानः] KDtodo orgulloन0noतु0porqueअभिमानेन3/1अभि+√मन् (4 दिवादि A)घञ्अभिमान-अरामः mcon orgulloवर्षशतेन3/1वर्षशत-अफलम् n[वर्षाणां शतम्] षष्ठी-TPen cien añosअपि0niश्रुत्यर्थः1/1श्रुत्यर्थ-अरामः m[श्रुतेः अर्थः] षष्ठी-TPel sentido de la śrutiज्ञातुम्0√ज्ञा (9 क्र्यादि P)तुमुन्conocerशक्यतेIII/1√शक् (5 स्वादि P)लट्कर्मणिpuedeसर्वैः3/3सर्व mpor todosपण्डितंमन्यैः3/3√मन् (4 दिवादि A)खश्पण्डितंमन्य-अरामः m[आत्मानं पण्डितं मन्यते इति] उपपद-TPlos que se tienen por eruditos
Segmento 14 — como en el espacio del corazón, el ātman se distingue de lo que lo acompaña
यथा हृदयाकाशे, पुरीतति नाडीषु च स्वपतः तत्संबन्धाभावात् ततो विविच्य दर्शयितुं शक्यते इति आत्मनः स्वयं-ज्योतिष्ट्वं न बाध्यते।
Del que duerme en el espacio del corazón y en las nāḍīs del pericardio se puede mostrar [el ātman] separado de ellos, porque no tiene relación con ellos; y así la autoluminosidad del ātman no queda negada.
Análisis palabra por palabra
यथा0así comoहृदयाकाशे7/1हृदयाकाश-अरामः m[हृदयस्य आकाशः] षष्ठी-TPen el espacio del corazónपुरीतति7/1पुरीतत्-त्जगत् (aquí m)en el pericardioनाडीषु7/3नाडी-ईनदी fen las nāḍīsच0yस्वपतः6/1√स्वप् (2 अदादि P)शतृस्वपत्-त्पचत् mdel que duermeतत्संबन्धाभावात्5/1√भू (1 भ्वादि P)घञ्तत्संबन्धाभाव-अरामः m[तैः संबन्धस्य अभावः] षष्ठी-TPporque no tiene relación con ellosततः0तद्+तसिल् (taddhita)de ellosविविच्य0वि+√विच् (7 रुधादि U)ल्यप्separadoदर्शयितुम्0√दृश् (1 भ्वादि P)णिच्+तुमुन्mostrarशक्यतेIII/1√शक् (5 स्वादि P)लट्कर्मणिse puedeइति0por esoआत्मनः6/1आत्मन्-न्आत्मन् mdel ātmanस्वयंज्योतिष्ट्वम्1/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् nla autoluminosidadन0noबाध्यतेIII/1√बाध् (1 भ्वादि A)लट्कर्मणिqueda negada
Segmento 15 — del mismo modo en el sueño: el vidente es distinto de las impresiones que ve
एवं मनसि अविद्या-काम-कर्मनिमित्तोद्भूत-वासनावति कर्म-निमित्त-वासनाः अविद्यया अन्यद् वस्त्वन्तरमिव पश्यतः, सर्व-कार्य-करणेभ्यः प्रविविक्तस्य द्रष्टुः वासनाभ्यः दृश्य-रूपाभ्यः अन्यत्वेन स्वयं-ज्योतिष्ट्वं सुदर्पितेनापि तार्किकेण न वारयितुं शक्यते।
Del mismo modo, en la mente, llena de impresiones surgidas por causa de la ignorancia, el deseo y la acción, [el ātman] ve por ignorancia las impresiones causadas por la acción como si fueran otra cosa distinta; y ese vidente está totalmente separado de todos los efectos e instrumentos. Ni el lógico más soberbio puede negar su autoluminosidad, porque es distinto de las impresiones, que tienen forma de objeto visto.
Análisis palabra por palabra
एवम्0del mismo modoमनसि7/1मनस्-स्मनस् nen la menteअविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावति7/1…वासना+मतुप् (taddhita)अविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावत्-त्भगवत् n[अविद्याकामकर्मभिः निमित्तैः उद्भूताः वासनाः अस्य सन्ति] (मतुप्)llena de impresiones surgidas por causa de la ignorancia, el deseo y la acciónकर्मनिमित्तवासनाः2/3कर्मनिमित्तवासना-आसीता f[कर्म निमित्तं यासां ताः वासनाः] BVlas impresiones causadas por la acciónअविद्यया3/1अविद्या-आसीता fpor ignoranciaअन्यत्2/1अन्य notraवस्त्वन्तरम्2/1वस्त्वन्तर-अफलम् n[अन्यत् वस्तु] मयूरव्यंसकादिcosa distintaइव0como siपश्यतः6/1√दृश् (1 भ्वादि P)शतृपश्यत्-त्पचत् mdel que veसर्वकार्यकरणेभ्यः5/3सर्वकार्यकरण-अफलम् n[सर्वाणि कार्याणि करणानि च] KD (DV interno)de todos los efectos e instrumentosप्रविविक्तस्य6/1प्र+वि+√विच् (7 रुधादि U)क्तप्रविविक्त-अरामः mtotalmente separadoद्रष्टुः6/1√दृश् (1 भ्वादि P)तृच्द्रष्टृ-ऋदातृ mdel videnteवासनाभ्यः5/3वासना-आसीता fde las impresionesदृश्यरूपाभ्यः5/3दृश्यरूपा-आसीता f[दृश्यं रूपं यासां ताः] BVque tienen forma de objeto vistoअन्यत्वेन3/1अन्य+त्व (taddhita)अन्यत्व-अफलम् npor ser distintoस्वयंज्योतिष्ट्वम्2/1स्वयंज्योतिस्+त्व (taddhita)स्वयंज्योतिष्ट्व-अफलम् nla autoluminosidadसुदर्पितेन3/1सुदर्पित-अरामः mpor el más soberbioअपि0ni siquieraतार्किकेण3/1तर्क+ठक् (taddhita)तार्किक-अरामः mlógicoन0noवारयितुम्0√वृ (10 चुरादि U)तुमुन्negarशक्यतेIII/1√शक् (5 स्वादि P)लट्कर्मणिse puede
Segmento 16 — conclusión: el hecho de mente ve los sueños
तस्मात् साधु उक्तं मनसि प्रलीनेषु करणेषु, अप्रलीने च मनसि, मनोमयः स्वप्नान् पश्यति इति।।
Por tanto, está bien dicho que, cuando los órganos se han disuelto en la mente y la mente no se ha disuelto, el que está hecho de mente ve los sueños.
Análisis palabra por palabra
तस्मात्5/1तद् npor tantoसाधु0bienउक्तम्1/1√वच् (2 अदादि P)क्तउक्त-अफलम् nestá dichoमनसि7/1मनस्-स्मनस् nen la menteप्रलीनेषु7/3प्र+√ली (4 दिवादि A)क्तप्रलीन-अफलम् ncuando se han disueltoकरणेषु7/3√कृ (8 तनादि U)ल्युट्करण-अफलम् nlos órganosअप्रलीने7/1प्र+√ली (4 दिवादि A)क्तअप्रलीन-अफलम् n[न प्रलीनम्] नञ्-TPno disueltaच0yमनसि7/1मनस्-स्मनस् nla menteमनोमयः1/1मनस्+मयट् (taddhita)मनोमय-अरामः mel que está hecho de menteस्वप्नान्2/3√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः mlos sueñosपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिveइति0así
Segmento 17 — glosa de यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति: cómo experimenta su grandeza
कथं महिमानम् अनुभवति इति? उच्यते। यद् मित्रं पुत्रादि वा पूर्वं दृष्टं तद्वासना-वासितः पुत्र-मित्रादि-वासना-समुद्भूतं पुत्रं मित्रम् इव वा अविद्यया पश्यति इत्येवं मन्यते।
¿Cómo experimenta su grandeza? Se explica: «lo que» «ha visto» antes —un amigo, un hijo, etc.—, impregnado de sus impresiones, [lo vuelve a ver]: por ignorancia cree ver algo así como un hijo o un amigo, surgido de las impresiones del hijo, el amigo, etc.
Análisis palabra por palabra
कथम्0¿cómoमहिमानम्2/1महत्+इमनिच् (taddhita)महिमन्-न्राजन् msu grandezaअनुभवतिIII/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिexperimentaइति0(fin de la pregunta)उच्यतेIII/1√वच् (2 अदादि P)लट्कर्मणिse explicaयत्2/1यद् nlo queमित्रम्2/1मित्र-अफलम् nun amigoपुत्रादि2/1पुत्रादि-इवारि n[पुत्रः आदिः यस्य तत्] BVun hijo, etc.वा0oपूर्वम्0antesदृष्टम्2/1√दृश् (1 भ्वादि P)क्तदृष्ट-अफलम् nha vistoतद्वासनावासितः1/1√वस् (1 भ्वादि P)णिच्+क्त ⚠️तद्वासनावासित-अरामः m[तस्य वासनया वासितः] तृतीया-TPimpregnado de sus impresionesपुत्रमित्रादिवासनासमुद्भूतम्2/1सम्+उत्+√भू (1 भ्वादि P)क्तपुत्रमित्रादिवासनासमुद्भूत-अरामः m[पुत्रमित्रादिवासनाभ्यः समुद्भूतः] पञ्चमी-TPsurgido de las impresiones del hijo, el amigo, etc.पुत्रम्2/1पुत्र-अरामः mun hijoमित्रम्2/1मित्र-अफलम् nun amigoइव0algo así comoवा0oअविद्यया3/1अविद्या-आसीता fpor ignoranciaपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिveइति0asíएवम्0de este modoमन्यतेIII/1√मन् (4 दिवादि A)लट्कर्तरिcree
Segmento 18 — glosa de श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुश्रुणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति
तथा श्रुतमर्थं तद्वासनया अनुश्रुणोति इव। देशदिगन्तरैश्च देशान्तरैः दिगन्तरैः च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः तत् प्रत्यनुभवति इव अविद्यया।
Así también, «el objeto oído» «lo vuelve a oír», por así decir, con sus impresiones. «Lo que ha experimentado en otros lugares y regiones» (deśāntaraiḥ digantaraiḥ), eso «lo vuelve a experimentar una y otra vez», por así decir, por ignorancia.
Análisis palabra por palabra
तथा0así tambiénश्रुतम्2/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तश्रुत-अरामः moídoअर्थम्2/1अर्थ-अरामः mel objetoतद्वासनया3/1तद्वासना-आसीता f[तस्य वासना] षष्ठी-TPcon sus impresionesअनुशृणोतिIII/1अनु+√श्रु (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिvuelve a oírइव0por así decirदेशदिगन्तरैः3/3देशदिगन्तर-अफलम् n[देशान्तराणि च दिगन्तराणि च] DVen otros lugares y regionesच0yदेशान्तरैः3/3देशान्तर-अफलम् n[अन्यः देशः] मयूरव्यंसकादिen otros lugares (glosa)दिगन्तरैः3/3दिगन्तर-अफलम् n[अन्या दिक्] मयूरव्यंसकादिen otras regiones (glosa)च0yप्रत्यनुभूतम्2/1प्रति+अनु+√भू (1 भ्वादि P)क्तप्रत्यनुभूत-अफलम् nlo experimentadoपुनः0unaपुनः0y otra vezतत्2/1तद् nesoप्रत्यनुभवतिIII/1प्रति+अनु+√भू (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिvuelve a experimentarइव0por así decirअविद्यया3/1अविद्या-आसीता fpor ignorancia
Segmento 19 — glosa de दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च: lo no visto es lo visto en otro nacimiento
तथा दृष्टं च अस्मिन् जन्मनि अदृष्टं च जन्मान्तर-दृष्टम् इत्यर्थः। अत्यन्तादृष्टे वासनानुपपत्तेः। एवं श्रुतं च अश्रुतं च अनुभूतं च अस्मिन् जन्मनि केवलेन मनसा अननुभूतं च। मनसैव जन्मान्तरे अनुभूतम् इत्यर्थः।
Así también, «lo visto» en este nacimiento «y lo no visto», es decir, lo visto en otro nacimiento; porque de lo que no se ha visto nunca no puede haber impresión. Del mismo modo, «lo oído y lo no oído»; «lo experimentado» en este nacimiento solo con la mente «y lo no experimentado», es decir, lo experimentado con la mente misma en otro nacimiento.
Análisis palabra por palabra
तथा0así tambiénदृष्टम्2/1√दृश् (1 भ्वादि P)क्तदृष्ट-अफलम् nlo vistoच0yअस्मिन्7/1इदम् nen esteजन्मनि7/1जन्मन्-न्नाम nnacimientoअदृष्टम्2/1√दृश् (1 भ्वादि P)क्तअदृष्ट-अफलम् n[न दृष्टम्] नञ्-TPlo no vistoच0yजन्मान्तरदृष्टम्2/1√दृश् (1 भ्वादि P)क्तजन्मान्तरदृष्ट-अफलम् n[जन्मान्तरे दृष्टम्] सप्तमी-TPlo visto en otro nacimientoइति0asíअर्थः1/1अर्थ-अरामः m[es] el sentidoअत्यन्तादृष्टे7/1√दृश् (1 भ्वादि P)क्तअत्यन्तादृष्ट-अफलम् n[अत्यन्तम् अदृष्टम्] KDen lo nunca vistoवासनानुपपत्तेः5/1उप+√पद् (4 दिवादि A)क्तिन्वासनानुपपत्ति-इमति f[वासनायाः अनुपपत्तिः] षष्ठी-TPporque no puede haber impresiónएवम्0del mismo modoश्रुतम्2/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तश्रुत-अफलम् nlo oídoच0yअश्रुतम्2/1√श्रु (1 भ्वादि P)क्तअश्रुत-अफलम् n[न श्रुतम्] नञ्-TPlo no oídoच0yअनुभूतम्2/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)क्तअनुभूत-अफलम् nlo experimentadoच0yअस्मिन्7/1इदम् nen esteजन्मनि7/1जन्मन्-न्नाम nnacimientoकेवलेन3/1केवल nsoloमनसा3/1मनस्-स्मनस् ncon la menteअननुभूतम्2/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)क्तअननुभूत-अफलम् n[न अनुभूतम्] नञ्-TPlo no experimentadoच0yमनसा3/1मनस्-स्मनस् ncon la menteएव0mismaजन्मान्तरे7/1जन्मान्तर-अफलम् n[अन्यत् जन्म] मयूरव्यंसकादिen otro nacimientoअनुभूतम्2/1अनु+√भू (1 भ्वादि P)क्तअनुभूत-अफलम् nlo experimentadoइति0asíअर्थः1/1अर्थ-अरामः m[es] el sentido
Segmento 20 — glosa de सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति
सत् च परमार्थोदकादि। असत् च मरीच्युदकादि। किं बहुना। उक्तानुक्तं सर्वं पश्यति। सर्वः पश्यति सर्वमनोवासनोपाधिः सन्। एवं सर्वकरणात्मा मनोदेवः स्वप्नान् पश्यति।। ५ ।।
«Lo real», como el agua verdadera, «y lo irreal», como el agua del espejismo. ¿Para qué decir más? «Lo ve todo», lo dicho y lo no dicho. «Siendo todo, ve», al tener por condicionante todas las impresiones de la mente. Así, la divinidad mente, que es el ser de todos los órganos, ve los sueños. ॥5॥
Análisis palabra por palabra
सत्2/1√अस् (2 अदादि P)शतृसत्-त्पचत् nlo realच0yपरमार्थोदकादि2/1परमार्थोदकादि-इवारि n[परमार्थोदकम् आदिः यस्य तत्] BVcomo el agua verdaderaअसत्2/1√अस् (2 अदादि P)शतृअसत्-त्पचत् n[न सत्] नञ्-TPlo irrealच0yमरीच्युदकादि2/1मरीच्युदकादि-इवारि n[मरीच्युदकम् आदिः यस्य तत्] BVcomo el agua del espejismoकिम्0¿para quéबहुना3/1बहु-उमधु ndecir más?उक्तानुक्तम्2/1√वच् (2 अदादि P)क्तउक्तानुक्त-अफलम् n[उक्तं च अनुक्तं च] DVlo dicho y lo no dichoसर्वम्2/1सर्व ntodoपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिveसर्वः1/1सर्व msiendo todoपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिveसर्वमनोवासनोपाधिः1/1सर्वमनोवासनोपाधि-इहरिः m[सर्वाः मनोवासनाः उपाधयः यस्य सः] BVque tiene por condicionante todas las impresiones de la menteसन्1/1√अस् (2 अदादि P)शतृसत्-त्पचत् msiendoएवम्0asíसर्वकरणात्मा1/1सर्वकरणात्मन्-न्आत्मन् m[सर्वेषां करणानाम् आत्मा] षष्ठी-TPel ser de todos los órganosमनोदेवः1/1मनोदेव-अरामः m[मनः एव देवः] KDla divinidad menteस्वप्नान्2/3√स्वप् (2 अदादि P)नन्स्वप्न-अरामः mlos sueñosपश्यतिIII/1√दृश् (1 भ्वादि P)लट्कर्तरिve
